Στους δρόμους της αμαρτίας και της εξιλέωσης

Τα γίντις, γερμανόφωνη διάλεκτος με εβραϊκά και σλαβικά στοιχεία, ήταν η γλώσσα των Εβραίων της Κεντρικής και Βόρειας Ευρώπης. Ηταν, όπως έλεγαν, η Mame-Loschen, δηλαδή η Μητέρα-Γλώσσα. Σε αυτή τη γλώσσα έγραψε όλα τα έργα του ο Ισαάκ Μπάσεβις Σίνγκερ (1904-1991, Νομπέλ Λογοτεχνίας 1978) και τα δημοσίευε σε γίντις εφημερίδες της Αμερικής. Εκεί είχε μεταναστεύσει το 1935 από την Πολωνία, όπου είχε γεννηθεί σε ένα χωριό στην περιφέρεια της Βαρσοβίας. Με γονείς θρησκευόμενους από οικογένειες ραβίνων, απομακρύνεται σύντομα από τις αυστηρές αρχές που υπερασπίζονται οι γεννήτορές του και διευκρινίζει: «Δεν πιστεύω σε δόγματα κανενός είδους, πρόκειται απλώς για ανθρώπινα έργα… Μολονότι αποφεύγω την οργανωμένη προσευχή και θρησκεία, θα έλεγα πως είμαι θρήσκος». Αυτή η ενδιάμεση αντιμετώπιση της εβραϊκής θρησκευτικής ταυτότητας και παράδοσης εκφράζεται στο σύνολο του πεζογραφικού έργου του με σεβασμό και ταυτόχρονα με παιγνιώδη διάθεση και μελαγχολία, στοιχεία που αποτελούν το χαρακτηριστικό της επιλογής, ανάπτυξης και παρουσίασης των θεμάτων, τα οποία δεν έπαψαν να τον απασχολούν καθ’ όλη τη διάρκεια της συγγραφικής δημιουργίας του. Υπό αυτή την έννοια, ο Σίνγκερ παρέμεινε ισοβίως ο συνεπής «θρήσκος» του λόγου του.

Θα λέγαμε ότι τα γίντις ήταν εξ ανάγκης η γλώσσα που εξασφάλιζε στον Σίνγκερ την κυριότητα των θεμάτων και την αποκλειστικότητα της διαχείρισής τους: οι προσθήκες από άλλες γλώσσες, καθώς η παρουσία των εβραϊκών κοινοτήτων επηρέαζε την οικονομική, πολιτιστική και πολιτική κατάσταση κατά τον 19ο αιώνα και ως τις απαρχές του 20ού, εμπλούτιζαν τα γίντις και πολλαπλασίαζαν τις αποχρώσεις τους και την εξωστρέφειά τους. Ο Σίνγκερ εκμεταλλεύτηκε αυτή την «ανοικτότητα» και οργάνωσε τα γίντις «του». Οι ανατροπές όμως που έφεραν στην Ευρώπη οι πόλεμοι, το Ολοκαύτωμα, ο Ψυχρός Πόλεμος, διέρρηξαν εκείνη τη γλωσσική ζωντάνια. Τα γίντις είναι πλέον μια νεκρή και εν τέλει ξεχασμένη γλώσσα.

Ο Σίνγκερ δεν έπαψε να τιμά τα γίντις, δεν έπαψε παράλληλα να μεταφράζει τα έργα του από τα γίντις στα αγγλικά, έτσι άνοιξε ο δρόμος της αναγνώρισης και της φήμης του. Με άλλα λόγια, υπήρξε ο έσχατος θεματοφύλακας ενός πολιτισμού λόγου και δημιουργίας που έζησε επί τέσσερις και πλέον αιώνες, από την έξοδο των Εβραίων από την Ιβηρική το 1492 ως το 1950 σχεδόν.

Η απόδοση της μορφής, της λειτουργίας, του βίου και της πτώσης εκείνου του πολιτισμού έχει δύο συνιστώσες για τον Σίνγκερ: αυτές που εκφράζονται με το τραγούδι War mir seinen, seinen mir / Ober Juden seinen mir (Ο,τι είμαστε, είμαστε / Αλλά Εβραίοι είμαστε). Στον πρώτο στίχο αντιστοιχούν τα μυθιστορήματα «Αρχοντικό» («Manor») και «Κτήμα» («Estate»), τα οποία παραμένουν αμετάφραστα στα ελληνικά, και στον δεύτερο στίχο εντάσσονται αυτοβιογραφικά κείμενα και πολυάριθμες συλλογές διηγημάτων, μία από τις οποίες, η «Gimpel the Fool», ανθολογείται στην παρούσα έκδοση υπό τον εύστοχο τίτλο «Γκίμπελ ο σαλός», ο αλλοπαρμένος. Στα μυθιστορήματα που αναφέρθηκαν καταγράφεται η προσπάθεια να συντηρηθεί το «είμαστε» εντός του κόσμου που καταρρέει ώστε «να είμαστε ό,τι [δείχνουμε] πως είμαστε», προκειμένου να εξασφαλίζεται η επιβίωση εν μέσω ενός περιβάλλοντος που δεν είναι δικό μας χωρίς να είναι ξένο, επιδεικνύοντας ότι αποτελούμε αναπόσπαστο μέρος του, καθώς και παράγοντα της μοίρας του, ώστε το τίμημα (η τιμωρία) να μην είναι βαρύ. Σε αυτό το κλίμα, τα γίντις και η θρησκεία παραμένουν εκλογικευμένες πρακτικές. Πρόκειται, με άλλα λόγια, για την αναγνώριση μιας ευδιάκριτης μεταβολής, όπου οι αντιστάσεις λαβαίνουν τη βαρύτητα αντιμετώπισης αναπόφευκτου τέλους, μιας αναγκαίας μοίρας προκαλούμενης από εξωτερικές συνθήκες και συγκυρίες. Η τραγωδία του αφανισμού έχει τον χορό της.

Ομως, όπως και να το κάνουμε, όπως και να μας σπρώχνουν οι εξελίξεις, «είμαστε Εβραίοι», είμαστε τα ήθη και τα έθιμα, τα ιερά βιβλία, οι προαιώνιες σταθερότητες και δεισιδαιμονίες, ο πλούσιος λειμώνας όπου οι καρποί του σώματος και της ψυχής, της λογικής και της υπερβατικότητας, στηρίζουν την αναμονή της δικαίωσης και την αυθεντικότητα του βίου. Ο Γκίμπελ ο σαλός περιδινείται ανάμεσα στο ψεύδος του κόσμου και στην καλοσυνάτη αφέλειά του. Δεν είναι αυτεξούσιος: το Πονηρό, πολύμορφο πειραχτήρι, δαιμονικό, Σατανάς, διαβόλια και τριβόλια, δεν παύει να εμφανίζεται, να προκαλεί, να επιβάλλεται, να σπρώχνει τους ανθρώπους στην απληστία, στη λαγνεία, στην εξαπάτηση. «Ο κύριος από την Κρακοβία», για παράδειγμα, που σκορπίζει πλούτη, είναι ο δαίμονας που αφήνει πίσω του την καταστροφή. Ο έρωτας του Νάθαν για την υπηρέτριά του, για χάρη της οποίας χωρίζει τη γυναίκα του και φεύγει με την ερωμένη του, είναι ο Εξαποδώ που του αρπάζει τα χρήματα. Ο άνθρωπος είναι το κορόιδο του κόσμου, ο ανάξιος του Πλάστη του. Είναι ο περιπλανώμενος στις οδούς των αμαρτιών του, που είναι και οδοί εξιλέωσης. Είναι ο ήρωας παραμυθιών που υπερβαίνουν την αλήθεια, επειδή αιχμαλωτίζουν και περιγελούν το ψεύδος.

Η μετάφραση

Η ελληνική έκδοση του «Γκίμπελ» έγινε από τα αγγλικά (θυμίζουμε πως ο ίδιος ο Σίνγκερ μετέφραζε τα έργα του στα αγγλικά) και είναι υποδειγματική: αποδίδει το ύφος και το χρώμα, την ιδιαίτερη υπόσταση που εξασφάλισε ο Σίνγκερ στα γίντις «του». Ο μεταφραστής Βάιος Λιαπής διευκρινίζει (σελ. 348-349, «Λίγα λόγια για τη μετάφραση»): «Η αναγκαστική μεσολάβηση της αγγλικής εκδοχής ενέχει τον προφανή κίνδυνο να προκύψει μια μετάφραση αποχρωματισμένη, με χαμηλή θερμοκρασία, συντονισμένη πιο πολύ στον ηγεμονικό σήμερα λόγο της αγγλικής παρά στο εξαρχής περιθωριακό και τώρα πλέον καταβυθισμένο ιδίωμα των γίντις. Προσπάθησα όσο μπόρεσα να περιορίσω αυτόν τον κίνδυνο εισάγοντας στην ελληνική μετάφραση λέξεις αντλημένες από παλαιότερες στιγμές της γλώσσας μας, λέξεις τρόπον τινά νεκραναστημένες, που ξενίζουν ίσως, αλλά και φέρνουν τον απόηχο ενός κόσμου που έχει παρέλθει… Λέξεις που ανήκουν σε μια γλώσσα χυμώδη και σφύζουσα που μιλιόταν στον τόπο μας».

Αν αυτή η επιλογή δίνει με προσοχή και ευθύνη την «πατίνα» της τέχνης και τεχνικής του κειμένου και κατ’ επέκταση του έργου, η έκδοση συνοδεύεται από γλωσσάρι των εβραϊκών όρων και των βιβλικών ονομάτων, από κατάλογο τοπωνυμιών και από επίμετρο με τίτλο «Ι. Μπ. Σίνγκερ, ο αμετανόητος παραμυθάς: αλήθειες ειπωμένες σαν ψέματα», όπου παρατίθενται εργοβιογραφικά στοιχεία, η σημασία και η χρήση της γλώσσας, της ιθαγένειας και της εμμονής της μνήμης, η «ηθογραφία» του έργου, το παραμύθι και η έμμεση προβολή της αυτοβιογραφίας του συγγραφέα, η διαρκής ματιά στη Βίβλο και στα βιβλία. Μια έκδοση που δεν θα μπορούσε να είναι καλύτερη.

{1BSYG}Isaac Bashevis Singer{1BSYG}{CR}{2BTIT}Γκίμπελ ο σαλός{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Βάιος Λιαπής{CR}Εκδ. Κίχλη, σελ. 360{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 17 ευρ{4BTIM}ώ