Ενας Τρίτος Παγκόσμιος;

Τον προηγούμενο αιώνα δύο ευρωπαϊκές «κρίσεις» εξελίχθηκαν σε Παγκόσμιους Πολέμους. Εχει περάσει ένας αιώνας από τα τότε γεγονότα και στο μεταξύ διάστημα ο κόσμος έχει κατά πολύ αλλάξει. Τότε, στα 1914, οι ευρωπαϊκές μητροπόλεις ήταν το λίκνο του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής και η ώθηση που το ριζοσπαστικό στην εποχή του αυτό σύστημα τους έδωσε τις κατέστησε κυρίαρχους -οικονομικούς αλλά και πολιτικούς, πολιτισμικούς – ολόκληρου του πλανήτη. Οι μεταξύ τους ανταγωνισμοί έδωσαν τον πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Η προσπάθεια του ευρωπαϊκού καπιταλισμού να ξανακερδίσει την κυρίαρχη θέση του στον κόσμο – σβήνοντας τις ανατροπές που προκάλεσε ο προηγούμενος Παγκόσμιος Πόλεμος – μας έδωσε μια νέα παγκόσμια σύγκρουση, τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Υστερα από αυτόν οι ευρωπαϊκές πρωτεύουσες παρακολουθούσαν απλά τις διακυμάνσεις στις ισορροπίες του κόσμου – οικονομικές, πολιτικές, στρατιωτικές, πολιτισμικές – από θέση θεατή περισσότερο παρά πρωταγωνιστή. Ο κόσμος δεν ήταν πλέον «ευρωπαϊκός».

Εκτοτε δεν ξανάγινε πόλεμος «οικουμενικών διαστάσεων» στο έδαφος της Ευρώπης. Παρά τη σημασία τους, οι εστίες πολέμου, ο ελληνικός εμφύλιος στα 1946-1949, ο πόλεμος της Γιουγκοσλαβίας στα 1990-1999, περιορίστηκαν στον χώρο και δεν προκάλεσαν ευρύτερες αναφλέξεις. Οι Ευρωπαίοι φυσικά πολέμησαν σκληρά για τη διατήρηση των αποικιακών αυτοκρατοριών τους, αλλά αυτό δεν επηρέασε μια ήπειρο που σκίαζε ο Ψυχρός Πόλεμος – ένας πόλεμος που θα μπορούσε να γίνει χωρίς όμως ποτέ να συμβεί.

Θα μπορούσε άραγε ο τρέχον πόλεμος στην Ουκρανία να ανατρέψει το παγιωμένο σε πολλές πλέον δεκαετίες σκηνικό; Το βέβαιο είναι ότι εάν κάτι τέτοιο συμβεί, το διακύβευμα δεν θα είναι «ευρωπαϊκό», δεν θα αφορά δηλαδή ούτε την τύχη ούτε τις επιδιώξεις ούτε τους ανταγωνισμούς των Ευρωπαίων. Η επιστροφή του πολέμου στο ευρωπαϊκό έδαφος δεν είναι πλέον μια ευρωπαϊκή υπόθεση.

Η μεγάλη ανατροπή στον τρέχοντα κόσμο έρχεται από μακριά. Πρόκειται για την κατακλυσμιαία πολύπλευρη άνοδο της Κίνας ή, για να είμαστε πιο ακριβείς, των δυτικών ακτών του Ειρηνικού. Εκεί παράγονται τα αγαθά του κόσμου, εκεί έχει μεταφερθεί η δυναμική του καπιταλισμού. Αυτή τη δυναμική προσπαθεί να αντικρούσει ο δυτικός κόσμος, του οποίου η Ευρώπη αποτελεί τμήμα. Ισως όχι το πιο ελπιδοφόρο μάλιστα, ούτε το πλέον υποσχόμενο.

Ο πόλεμος στην Ουκρανία μπορεί να αφύπνισε την «πολεμική αρετή» των ευρωπαϊκών κρατών, στην ουσία του όμως δεν είναι «ευρωπαϊκός» πόλεμος. Μόνο εξαιρετικά αφελείς δείχνουν πρόθυμοι να πιστέψουν ότι η Ρωσία ξεκίνησε τον μεγάλο πόλεμο για την κατάκτηση της Ευρώπης. Ο κλοιός που μεθοδικά κτίστηκε γύρω από τη Ρωσία τα προηγούμενα χρόνια με τη διεύρυνση του ΝΑΤΟ και τις πολύμορφες πιέσεις των ΗΠΑ είχε στόχο την ταπείνωση, την υποταγή ή την πολιτική μεταστροφή της μεγάλης χώρας στη βάση των «δυτικών» επιδιώξεων. Πίσω από τη Ρωσία ο μεγάλος στόχος: η Κίνα.

Τυχόν απόσπαση – με κάθε τρόπο – της Ρωσίας από την Κίνα θα άφηνε την τελευταία χωρίς κραταιό σύμμαχο, θα έκλεινε τους δρόμους της ξηράς μαζί με τους αντίστοιχους της θάλασσας. Θα ακύρωνε τους κινεζικούς σχεδιασμούς. Και θα καθιστούσε το Πεκίνο εργαλείο της Δύσης, υποταγμένο ακόλουθο.

Από αυτή την πλευρά ναι! Βρισκόμαστε σε κάποιο πρώτο κεφάλαιο του επερχόμενου παγκόσμιου πολέμου.

Ο Γιώργος Μαργαρίτης είναι καθηγητής Σύγχρονης Ιστορίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης