«Κανένας δεν πετυχαίνει το όλον σε σχέση με την ουτοπία του»

Σε σχέση με ανθρώπους που έχετε γνωρίσει και συναναστραφεί, ποιος υπήρξε ο πλησιέστερος στο όραμά σας για τη ζωή;

Τι να ξεχάσω και τι να πρωτοθυμηθώ από τον πατέρα μου, τον παπα-Γιώργη, έναν γνήσιο κληρικό. Εναν άνθρωπο που προτού να γίνει παπάς, ήταν το καλύτερο βιολί στην περιοχή του. Είχε καφενείο, έφτιαχνε καραμέλες και ήταν και ράφτης. Του είχε διδάξει το βιολί, στις αρχές του περασμένου αιώνα, ένας βιολιστής που είχε έρθει από την Κωνσταντινούπολη. Εγραφε επίσης βυζαντινή μουσική, αυτοδίδακτος. Είχε θεϊκή φωνή, θυμάμαι τον κόσμο να πηγαίνει στην εκκλησία για να τον ακούσει, έψελνε καταπληκτικά. Στενοχωριόταν φοβερά, αν άκουγε κάτι κακό για κάποιον, έστω και αν δεν τον ήξερε καλά. Επειδή δεν μπορούσε να παίξει δημόσια βιολί, το έπαιζε μοναχός του, κλαίγοντας κάτω από το καντήλι. Δεν τον θυμάμαι ποτέ να υψώνει τη φωνή μέσα στο σπίτι μας. Είχαν φέρει στο νησί μας, στην Κω, τη σορό του Ζερβού, ενός πολύ ονομαστού καλύμνιου αγωνιστή, που έπρεπε να μείνει για κάποιες ώρες στο νησί ώσπου να μεταφερθεί στην Κάλυμνο. Ο δεσπότης όμως, ένας πολύ μορφωμένος αλλά και πολύ κακός άνθρωπος, ο Εμμανουήλ, που ήταν σε προσωπική αντιπαράθεση με τον Ζερβό, απαγόρευσε να ανοίξουν οι εκκλησίες και να φιλοξενηθεί για λίγες ώρες η σορός. Ο πατέρας μου όμως δεν μπορούσε να αισθάνεται τον νεκρό πάνω σε ένα φορτηγό, άνοιξε την εκκλησία της Αγίας Παρασκευής όπου λειτουργούσε και μεταφέρθηκε η σορός του νεκρού, με αποτέλεσμα να τιμωρηθεί από τον δεσπότη με αργία ενός μηνός.

Με ποιο ιστορικό πρόσωπο θα θέλατε, αν ήταν δυνατόν, να συναντηθείτε και ποια είναι η ερώτηση που θα θέλατε κατά προτεραιότητα να του απευθύνετε;

Με ένα πρόσωπο του καιρού μας: τον Πούτιν. Επειδή γνωρίζω πολύ καλά τη διαδρομή του, παρατηρώ ότι τελευταία, ξαφνικά θα έλεγες, να θέλει να ξαναγράψει την ιστορία. Σε πλήρη αντίθεση μάλιστα σε σχέση με όλα όσα έλεγε ως τώρα. Δεν μπορώ να καταλάβω πώς είναι δυνατόν άνθρωποι που για μια ολόκληρη ζωή ενεργούσαν με έναν συγκεκριμένο τρόπο, να αρνούνται από τη μια μέρα στην άλλη τον ίδιο τους τον εαυτό. Το ερώτημά μου λοιπόν στον Πούτιν θα ήταν πάρα πολύ απλό. Αν θα τολμούσε σε περίπτωση που θα βρισκόταν σήμερα απέναντι στον Λένιν να του πει κατάμουτρα ότι έκανε λάθος με την Ουκρανία. Ενας άνθρωπος με αυτή τη βαθιά ανακολουθία στη συμπεριφορά του, φαίνεται πως φιλοδοξεί να γίνει τσάρος. Με αποτέλεσμα να προκαλεί αμηχανία σε όλους εκείνους τους αγωνιστές που, κομμουνιστές όντας, είχαν μια ιδέα για τον Λένιν και τη Σοβιετική Ενωση.

Σε ένα δοκίμιό του με τον τίτλο «Η τιμητική αποτυχία», γράφοντας ο Αγγελος Τερζάκης για τον Σαλβαντόρ Αλιέντε, έλεγε πως δεν είχε υπάρξει ιστορικό πρόσωπο με μια υψηλή σωτηριολογική πρόθεση (έκανε μάλιστα ιδιαίτερη μνεία της μορφής του Χριστού) που να μην έχει αποτύχει. Συμφωνείτε με την άποψη αυτή;

Κάθε άνθρωπος με μια σωτηριολογική πρόθεση έχει ένα όραμα, μια ισχυρή ουτοπία. Δεν μπορώ όμως να συμφωνήσω με τον απόλυτο τρόπο της απόφανσης ότι όλους τους ανθρώπους που τους χαρακτήριζε μια ισχυρή ουτοπία θα ήταν δυνατόν να τους στεγάσει ο όρος «τιμητική αποτυχία». Ο Χίτλερ, για παράδειγμα. Είχε μια σωτηριολογική πρόθεση, αλλά χρησιμοποιώντας όλα τα μέσα προκειμένου να την υλοποιήσει, έφερε την απόλυτη καταστροφή. Αν πάρουμε όμως τον Ελευθέριο Βενιζέλο με το όραμά του να κάνει τη Μεγάλη Ελλάδα, την Ελλάδα των πέντε θαλασσών, έστω και αν χρεώνεται τη Μικρασιατική Καταστροφή – όσο και αν δεν κυβερνούσε ο ίδιος όταν συνετελέσθη – διατηρεί ένα μεγάλο μέρος ευθύνης – αδυνατείς να τον χαρακτηρίσεις ως αποτυχημένο. Υπηρέτησε δηλαδή σε μεγάλο βαθμό την ουτοπία του. Κανένας δεν πετυχαίνει το όλον σε σχέση με την ουτοπία του, και αυτό είναι ίσως η μαγεία της ουτοπίας. Ο Χριστός, για παράδειγμα, θα θεωρηθεί ότι διεκδικεί τον τίτλο της τιμητικής αποτυχίας, όταν για δύο χιλιετίες κίνησε τον κόσμο προς τα μπρος; Ο Γαλιλαίος που τον έκαψαν στην πυρά για τις ιδέες του σημαίνει ότι απέτυχε; Οποιος αφήνει θετικό αποτύπωμα, έχει επιτύχει, όποιος αφήνει αρνητικό έχει αποτύχει. Οι μεγάλοι ή πετυχαίνουν ή αποτυχαίνουν. Δεν υπάρχει μέση λύση.

Τι θα περιγράφατε ως αποκάλυψη στη ζωή σας και σε ποια ηλικία σας παρουσιάστηκε;

Το 1991 ο Παναγιώτης Αγγελόπουλος ναύλωσε ένα αεροσκάφος της Ολυμπιακής με καλεσμένους σαράντα βουλευτές προκειμένου να επισκεφθούμε τα παλαιότερα πατριαρχεία. Της Αντιοχείας, της Δαμασκού, της Αλεξάνδρειας και των Ιεροσολύμων. Στη Δαμασκό γνώρισα τον πατριάρχη που ήταν Αραβας. Δεν είχα ακούσει αλλά και δεν άκουσα στη συνέχεια ποτέ στη ζωή μου μια τόσο εμπνευσμένη και ουσιαστική ομιλία όσο εκείνη του άραβα πατριάρχη. Στην Αλεξάνδρεια, είδα να ζει ο Καβάφης αναγνωρίζοντας όλες εκείνες τις εικόνες που είχαν δημιουργηθεί όταν διάβαζα τις «Ακυβέρνητες πολιτείες» του Στρατή Τσίρκα. Στα Ιεροσόλυμα δραστηριοποιήθηκαν μέσα μου, προκαλώντας μου μια βαθιά συγκίνηση, όλες εκείνες οι αναμνήσεις που διατηρούσα μέσα μου από τη Μεγάλη Εβδομάδα και την εκκλησία στο νησί μου, την Κω.

Στην προοπτική ενός ταξιδιού, ποιον προορισμό αισθάνεστε ως μια όαση για εσάς;

Μεγάλωσα σε μια εποχή εντελώς διαφορετική σε σχέση με τη σημερινή. Επομένως θέλω να γνωρίσω πολύ τον κόσμο. Από τη στιγμή που έγινε όλος ο κόσμος ένα παγκόσμιο χωριό, θέλω να αισθανθώ ως πολίτης του. Ομως όσο και αν ταξιδεύω, θέλω πάντα να επιστρέφω στο νησί μου και τη θάλασσά του. Η πραγματική όαση είναι να ατενίζεις την Ιωνία, τα παράλια της Μικράς Ασίας την ώρα που το χρώμα της θάλασσας γίνεται ίδιο με το χρώμα του ουρανού. Η αίσθηση που σου δημιουργείται εκείνη τη στιγμή δεν είναι απλά της απόλυτης γαλήνης, είναι της μέθεξης. Ή να βλέπεις από την άλλη πλευρά προς τη δύση, από τη Ζια, ένα πολύ ορεινό χωριό του νησιού, τον ήλιο να βυθίζεται σαν μια κόκκινη σφαίρα μέσα στη θάλασσα.