Κοιτάζοντας στον καθρέφτη

Αυτό που συμβαίνει στην Ουκρανία μάς αφορά όλους με τον πιο άμεσο τρόπο. Κι ας κατανοώ το καυτό ερώτημα αν θα αρθούν τα μέτρα για τη διασκέδαση.

Μας αφορά γιατί όλοι έχουμε ευθύνη γι’ αυτό που γίνεται. Για ό,τι κάναμε. Για ό,τι δεν κάναμε. Για ό,τι αφήσαμε να γίνει, Για ό,τι δεν σταματήσαμε εγκαίρως. Για ό,τι, ακόμα και σήμερα, τώρα, αφήνουμε να συμβαίνει. Εχουμε ευθύνη για την αδιαφορία μας, για την άμεση ή έμμεση, ακούσια ή – θου, Κύριε – εκούσια συνέργειά μας.

Από τη μια πλευρά, ο πόλεμος στην Ουκρανία ξεσκέπασε μεμιάς, με τον πιο άμεσο και ξεκάθαρο τρόπο, τη γύμνια και τη βαθιά παθογένεια ενός συστήματος που από καιρό νοσούσε. Ανέδειξε μονομιάς όλα του τα προβλήματα: το έλλειμμα ηγεσίας, τη μυωπία, τη χρεοκοπία, την ανεπάρκεια, τη φοβία, την ομηρεία, την ιδιοτέλεια, τις παρωχημένες νοοτροπίες. Από την άλλη πλευρά, με βιάση κατηγορήθηκαν αμέσως θεσμοί, ιδιαίτερα η Ευρωπαϊκή Ενωση, για όλα τα παραπάνω κι ακόμα περισσότερα. Λες κι η Ενωση έχει μεταφυσικές ιδιότητες και κανόνες που δόθηκαν άνωθεν, σμιλεμένοι σε πλάκες. Η νομιμοποίηση, η δύναμη κι η αποτελεσματικότητα των θεσμών είναι στα χέρια μας. Ας το θυμόμαστε αυτό κάθε φορά που, έστω κι άθελά μας, τους αποδυναμώνουμε. Κάθε φορά που δεν αφήνουμε την Ενωση να μιλήσει με μια φωνή για χάρη μεμονωμένων συμφερόντων. Κάθε φορά που απειλούμε ή ασκούμε βέτο σε κυρώσεις της ΕΕ σχετικά με την Κριμαία, τη Λευκορωσία, ή άλλες περιπτώσεις. Κάθε φορά που νοιαζόμαστε να εξαιρέσουμε από τις κυρώσεις αγαθά, ας πούμε είδη πολυτελείας. Και κάθε φορά που εφαρμόζουμε το διεθνές δίκαιο α λα καρτ, κάνοντας τα στραβά μάτια σε κατάφωρες παραβιάσεις του γιατί μας βολεύει. Ετσι εκτρέφονται τα θεριά που ξαφνικά ανακαλύπτουμε ότι μας απειλούν και στεκόμαστε απορημένοι κι ανήμποροι μπροστά τους.

Μας αφορά επίσης γιατί δεν είναι μόνο ξυπνητήρι ή καμπανάκι, αλλά μια τεράστια καμπάνα και μια σειρήνα συναγερμού για τις στενότερες έγνοιες μας, στην Ελλάδα και την Κύπρο. Είναι μια χρήσιμη, αν και τραγική, υπενθύμιση, για το πού μπορούν να φτάσουν τα πράγματα σε διενέξεις που αφήνονται να διογκωθούν. Είναι μια αφύπνιση ότι δεν πρέπει να θεωρούμε τίποτε ως δεδομένο, πρέπει να δείξουμε πραγματισμό και πρέπει να μη μείνουμε ούτε λεπτό παραπάνω εγκλωβισμένοι σε ξεπερασμένες αντιλήψεις, αγκυλώσεις και ρητορική. Αν οι Ουκρανοί ένιωσαν μόνοι, ας φανταστούμε τι θα γινόταν μ’ εμάς. Αν οι δηλώσεις μας περί «στάσης αρχών της Ρωσίας σε θέματα διεθνούς δικαίου» αντικατοπτρίζουν και αντίστοιχη πεποίθησή μας, ας το ξαναδούμε, ακούγοντας μάλιστα μόλις προχθές τον ρώσο ΥΠΕΞ να μιλάει για «Τουρκική Δημοκρατία της Βόρειας Κύπρου». Αν υπολογίζαμε μόνο στη Ρωσία στο Συμβούλιο Ασφαλείας για το Κυπριακό, ας το επανεξετάσουμε, τώρα ειδικά που προχώρησε σε πόλεμο στη διάρκεια – τι ειρωνεία – της προεδρίας της στο Συμβούλιο. Ας διαπραγματευτούμε αληθινά τώρα για όσα γίνεται, πριν φτάσουμε να θέλουμε να το κάνουμε και να μην υπάρχει πια κανένας στην άλλη πλευρά για να διαπραγματευτούμε μαζί του. Ας αδράξουμε, ας πούμε, την ευκαιρία που δίνεται να υποστηρίξουμε – ακόμα και να οδηγήσουμε – την επαναπροσέγγιση της Τουρκίας με τους δυτικούς θεσμούς, για το καλό όλων μας. Ας επικεντρωθούμε με ρεαλισμό στην πρόληψη, λύνοντας όσα μπορούν να λυθούν, ακόμα κι αν το αποτέλεσμα δεν είναι απολύτως ιδεατό. Αν και από μία άποψη είναι, αφού η Ουκρανία μάς θυμίζει κάθε λεπτό τι μπορεί να συμβεί διαφορετικά.

Ο Χάρης Τζήμητρας είναι αν. καθηγητής Διεθνούς Δικαίου, διευθυντής Κυπριακού Κέντρου, Ινστιτούτο του Οσλο για την Ειρήνη (PRIO) – Senior Fellow, Atlantic Council, Ουάσιγκτον