Λαός, ελίτ, δημοκρατία

1O λαός και το έθνος αποτελούν κατασκευές. Εμφανίζονται στα πρώιμα νεωτερικά συντάγματα μετά τις μεγάλες επαναστάσεις του 18ου αιώνα και τη δημιουργία του έθνους-κράτους τον 19ο. Στη Γαλλική Επανάσταση, το έθνος γίνεται διάδοχος του Βασιλιά και εκκοσμίκευση του Θεού στη λογική της πολιτικής θεολογίας. Ο λαός «δημιουργήθηκε» αργότερα από τη συνταγματική πρακτική και τη δημοκρατική ιδεολογία. Το έθνος και ο λαός υπόσχονται την ενοποίηση των αντιθέσεων και την εξάλειψη των ανισοτήτων. Διακύβευμα είναι η μετουσίωση ταξικών διαφορών, πολιτικών ανταγωνισμών και πολιτισμικών συγκρούσεων σε μια ενιαία αντιπροσωπεύσιμη οντότητα, η ρητορική μεταποίηση του πληθυντικού πλήθους σε μοναδικό λαό.

2Τα δημοκρατικά συντάγματα παρουσιάζουν τον λαό ως κυρίαρχο. Ολες οι εξουσίες προέρχονται από τον λαό και ασκούνται προς όφελός του. Είναι ένας κυρίαρχος χωρίς εξουσία που περιορίζεται στη συμμετοχή στην εκλογική διαδικασία. Η άμεση δημοκρατία με τα δημοψηφίσματα, τη λαϊκή νομοθετική πρωτοβουλία, την ανάκληση εκλεγμένων αντιπροσώπων, τις αυτοδιοικητικές λαϊκές συνελεύσεις και τους συμμετοχικούς προϋπολογισμούς δίνει στον λαό τη δυνατότητα συμμετοχής στο πολιτικό γίγνεσθαι πέρα από τις εκλογές και την αντιπροσώπευση. Αλλά ένας εγγενής φόβος του λαού απορρίπτει την ενεργή συμμετοχή του στη λήψη αποφάσεων.

3Ο φόβος του λαού εμφανίστηκε τον 19^ο αιώνα με τον αποκλεισμό από την ψήφο των ανδρών που δεν είχαν περιουσία και μόρφωση και όλων των γυναικών. Καθώς το δικαίωμα άρχισε να επεκτείνεται στην αρχή του 20^ου αιώνα, ο αμερικανός δημοσιογράφος Walter Lippmann υποστήριξε ότι ο λαός είναι μια «μπερδεμένη αγέλη» που χάνεται στο «χάος των επιμέρους απόψεων». Ο λαός, ένα «απλό φάντασμα», αποτελεί μια αφαίρεση που προέρχεται από την «ψεύτικη φιλοσοφία» της δημοκρατίας. Πρέπει επομένως να κυβερνείται από μια «εξειδικευμένη τάξη», μια ελίτ που παρακάμπτει το πρωταρχικό ελάττωμα της δημοκρατίας: την επιφανειακή της πίστη στην εξουσία των πολιτών. Ρόλος των ΜΜΕ είναι ακριβώς να δημιουργούν μια «κατασκευασμένη συγκατάθεση».

Στη δεκαετία των ’60, η περίφημη «Τριμερής Επιτροπή», με πρόεδρο τον Samuel Huntington, επικαιροποίησε την επίθεση στη δημοκρατία. Οι «διανοούμενοι των αξιών» αμφισβητούν τις ηγεσίες και την εξουσία, πιέζουν για συνεχή επέκταση και βάθεμα της δημοκρατίας και πρέπει να παραμεριστούν από τον πραγματισμό, τους εξπέρ και τις ελίτ. Η  περιθωροποίηση του λαού ολοκληρώθηκε με τη «μεταπολιτική» συνθήκη. Οι κοινωνίες είναι πολύπλοκες, η πάλη των τάξεων  και η ιστορία τελείωσε, οι κοινωνικές εντάσεις έχουν μειωθεί. Μόνο ειδικοί και τεχνοκράτες  μπορούν να δώσουν τις σωστές απαντήσεις στα μεγάλα οικονομικά, κοινωνικά και περιβαλλοντικά προβλήματα της εποχής μας. Αν όμως υπάρχει μια ορθή απάντηση στα μεγάλα προβλήματα δεν χρειάζεται να μπαίνουν σε διαβούλευση και ψήφιση, μια και ο λαός κάνει λάθη. Η οικονομία επιβάλλεται επί της πολιτικής, οι αγορές αντικαθιστούν το κοινωνικό κράτος, οι πολίτες πρέπει να μετατρέψουν τη ζωή τους σε μικροεπιχειρήσεις που αν δεν πετύχουν χρεοκοπούν.  Ο «κυρίαρχος» λαός περιορίζεται σε χειροκροτητή των ελίτ. Αλλά η ταξική επιθετικότητα και η πολιτισμική αλαζονεία των «από πάνω» σε συνδυασμό με τις τεράστιες αλλαγές στην κοινωνική αναπαραγωγή έβαλε τον λαό στο κέντρο της πολιτικής.

3Στον βιομηχανικό καπιταλισμό η «γενική διάνοια», η επιστήμη και η τεχνολογία, ενσωματώνονταν στις μηχανές. Σήμερα η νοητική εργασία και δικτύωση, η επιστήμη, η επικοινωνία, οι ιδέες και η μέριμνα απέκτησαν άμεση υλική πραγματικότητα και εμπορευματική αξία. Η γενική διάνοια είναι ενσωματωμένη στη ζωή των εργαζόμενων και στις οριζόντιες δικτυώσεις του μεταφορντικού εργασιακού μοντέλου. Οι αναπτυγμένες κοινωνίες γίνονται οικονομίες υπηρεσιών και η παραγωγή μεταφέρεται στον αναπτυσσόμενο κόσμο.

Η συντριπτική πλειονότητα του λαού είναι μισθωτοί. Οι διαφοροποιήσεις εξαρτώνται από την ύπαρξη δουλειάς, το επίπεδο του μισθού και την ικανοποίηση από την εργασία.   Η κοινωνία διατρέχεται από εντάσεις και συγκρούσεις μεταξύ τάξεων, κλάδων, επαγγελμάτων και ομάδων που δεν ακολουθούν τις κλασικές κοινωνιολογικές αναλύσεις: έχουμε δημόσιους εναντίον ιδιωτικών υπαλλήλων, υψηλόμισθους εναντίον χαμηλόμισθων, επιχειρηματίες εναντίον μισθωτών και αυτοαπασχολούμενων. Η πολυδιάσπαση δεν επιτρέπει την αντιστοίχιση τάξης, ιδεολογίας και κόμματος. Ετσι έχουμε κρίση της πολιτικής εκπροσώπησης, υποχώρηση των κομμάτων,  εκλογική αποχή και αύξηση των floating voters. Η «λαο-κεντρική» πολιτική αποτελεί την αριστερή απάντηση στη «μεταπολιτική» συνθήκη.

4Η προοδευτική  στρατηγική αναγνωρίζει τις πολλαπλές αντιπαλότητες στο κοινωνικό σώμα, την έλλειψη κοινής ταξικής ένταξης και αριστερόστροφης ιδεολογίας.  Ο λαός ως πολιτικό υποκείμενο δημιουργείται κάθε φορά που η κοινωνία διαιρείται με τη σύγκλιση κλάδων, τάξεων και επαγγελμάτων στον ένα πόλο μέσα από την απαραίτητη αντιπαράθεσή τους με τις ελίτ.  Για να πετύχει η διαίρεση η γραμμή πρέπει να ουδετεροποιεί, έστω προσωρινά, τις τοπικές εντάσεις και κλαδικές αντιπαλότητες βρίσκοντας σημεία σύγκλισης. Ετσι ένα σύνολο ασύνδετων αρχικά αιτημάτων, πολύμορφων αγώνων και  ποικιλόμορφων δυσαρεσκειών «συναρθρώνονται» και συγκεντρώνεται σε κοινό τόπο και χρόνο. Τι θα εμφανιστεί ως αντίπαλο δέος και εκφραστής της εξουσίας τη στιγμή της διαίρεσης – οι έλληνες ολιγάρχες, η Δεξιά, οι ευρωπαϊκές ελίτ – είναι αντικείμενο πολιτικού υπολογισμού και συγκυρίας. Ο λαός από «φάντασμα» και συνταγματική «αφαίρεση» γίνεται το υποκείμενο της δημοκρατικής διαίρεσης ανάμεσα στους πολλούς και τις ελίτ. Η διεύρυνση της δημοκρατίας, η μετατροπή της σε μορφή ζωής με την άμεση συμμετοχή των πολιτών, αποτελεί τον προοδευτικό πολιτικό ορίζοντα του 21^ου αιώνα.

Ο Κώστας Δουζίνας είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Λονδίνου