Ο γνωστός άγνωστός μας φιλελευθερισμός

Ο υπότιτλος του βιβλίου είναι παραπλανητικός. Αντί «μια πολύ σύντομη εισαγωγή» στον φιλελευθερισμό έπρεπε να αναγράφει «μια πολύ πυκνή εισαγωγή». Αυτό το σημαντικό βιβλίο του βρετανού καθηγητή Πολιτικής Θεωρίας Μάικλ Φρήντεν, από τους εμβριθέστερους αναλυτές του φιλελευθερισμού, που μεταφράστηκε εξαίρετα από τη Μαρία Παπαηλιάδη, έρχεται να μας γνωρίσει σε βάθος τον «άγνωστό» μας φιλελευθερισμό. Μια ιδεολογία που στα καθ’ ημάς «μεταφράζεται» όπως συμφέρει κάθε ξεχωριστή πολιτική αφήγηση.

Βεβαίως, όπως δείχνει ο συγγραφέας για την πολυσημία του όρου, «ένοχος» είναι και ο ίδιος ο φιλελευθερισμός. Γιατί δεν είναι ένα κλειστό θεμελιώδες δόγμα, ένα αρχικό υπόδειγμα από το οποίο ο μελετητής δύναται να μετρά αποκλίσεις. Ούτε όμως είναι ένα διαρκώς εξελισσόμενο και μεταβαλλόμενο σύνολο ιδεών γύρω από έναν χαλαρό πυρήνα, όπως υποστήριζε ο Τζων Ντιούι. Ο Φρήντεν είναι πιο κοντά στους Τζων Ρωλς και Ρόναλντ Ντουόρκιν που εντοπίζουν μια αρχή στο κέντρο του φιλελευθερισμού, από την οποία όποιος αποκλίνει δεν είναι δυνατόν να αυτοπροσδιορίζεται ως φιλελεύθερος. Ο Φρήντεν υποστηρίζει πως αυτή η ιδεολογία είναι «ένα οίκημα με πολλά διαμερίσματα» και παραδέχεται πως υπάρχει «πληθώρα παραλλαγών του φιλελευθερισμού». Εχει όμως έναν κορμό ιδεών και μορφολογικών σημείων γύρω από τα οποία κινείται. Εχει έναν πυρήνα. Πριν προχωρήσει σ’ αυτόν εξετάζει το πλαίσιο μέσα στο οποίο αναπτύσσεται ο φιλελευθερισμός ως «μια ιδεολογία που διεκδικεί τον δικό της χώρο μέσα σ’ έναν υπερφορτωμένο ιδεολογικά χώρο» (σ. 30). Πρώτον, αυτός είναι ιδεολογία και όπως κάθε ιδεολογία αγωνίζεται να ελέγξει τη δημόσια πολιτική και παλεύει για αναγνώριση και επιρροή. Δεύτερον, αυτός έχει μια ιστορία αλλαγών και μεταλλάξεων, όπου νέα στρώματα ιδεών έρχονται και τίθενται πάνω στα παλιά και τα μετατοπίζουν ή τα εξαφανίζουν. Τρίτον, αυτός είναι και μια φιλοσοφία, η οποία τίθεται υπεράνω των πολιτικών διαμαχών.

Ο φιλελευθερισμός όμως πέρα από τις τρεις διαστάσεις του κινείται και σε δύο επίπεδα. Το πρώτο είναι αυτό της προσαρμογής του στις γεωγραφικές και πολιτισμικές ιδιαιτερότητες κάθε χώρας. Ακόμη και ο οικουμενικός φιλελευθερισμός περνά μέσα από τα φίλτρα αυτών των διαφορών. Το δεύτερο αφορά τη «μορφολογία» του, αυτή καθαυτή. Με τον όρο ο συγγραφέας εννοεί πέντε χρονικά στρώματα που τον καλύπτουν, από την αρχή έως σήμερα. Το πρώτο είναι πως αυτός αποτελεί μια θεωρία προστασίας των ατομικών δικαιωμάτων και διασφάλισης ενός χώρου που οι πολίτες μπορούν να αισθάνονται ασφαλείς από την κρατική αυθαιρεσία και τον αυταρχισμό. Το δεύτερο, χρονικά στρώμα, είναι η θεωρία περί ελεύθερης αγοράς και συναλλαγών χωρίς κρατική ανάμειξη. Το τρίτο αφορά τη θεωρία της προόδου του ανθρώπου, μια θεωρία που επιτρέπει τα άτομα να αναπτύσσουν τις ικανότητες και τις δυνατότητές τους, εφόσον με αυτές δεν βλάπτουν τους άλλους. Το τέταρτο στρώμα είναι αυτό που χρησιμοποίησε η σοσιαλδημοκρατία και αφορά την ανάγκη λειτουργίας ενός κράτους πρόνοιας και κοινωνικής πολιτικής, απαραίτητων στοιχείων τόσο για την ελευθερία όσο και την ευημερία των πολιτών. Και το πέμπτο αφορά την αναγνώριση της ποικιλομορφίας των τρόπων ζωής και των ταυτοτήτων, αλλά και την προστασία του πυρήνα της ιδεολογίας του φιλελευθερισμού: το ελεύθερο και αυτόνομο άτομο. Οπως εύλογα αντιλαμβάνεται κανείς, τα πέντε στρώματα δεν έχουν πάντα αρμονικές σχέσεις, ενώ και επί της αρχής τους αλληλοσυγκρούονται. Για παράδειγμα, το τέταρτο πολλές φορές συγκρούεται με το δεύτερο. Εκείνο όμως που κατά τον συγγραφέα είναι «υποχρεωτικό», είναι να γνωρίζουμε πως ο φιλελευθερισμός έχει έναν πυρήνα με επτά αλληλοεπιδρώσες πολιτικές έννοιες: την ελευθερία, τον ορθολογισμό, την ατομικότητα, την πρόοδο, την κοινωνικότητα, το γενικό συμφέρον και τον περιορισμό από άλλες εξουσίες της κυβερνητικής εξουσίας. Οπως καταλαβαίνουμε, και εδώ οι σχέσεις δεν μπορούν να είναι πάντα αρμονικές.

Ο συγγραφέας καταφεύγει στους ιδρυτές και στους συνεχιστές του φιλελευθερισμού και καταδεικνύει τα κύρια σημεία της αντίληψής τους. Στοχαστές όπως ο Λοκ, ο Χόμπσον, ο Χομπχάουζ, η Γουλστονκράφτ, ο Χούμπολτ, ο Βέμπερ, ο Κρότσε, ο Ροσέλι, ο Ντιούι, ο Μπερλίν αναλύονται για να καταγραφούν οι διαφορετικές πηγές του φιλελευθερισμού. Σε αυτούς περιλαμβάνει και τον Φρίντριχ Χάγιεκ, τον πατέρα του νεοφιλελευθερισμού, παρ’ όλο που ο συγγραφέας, και σε αυτό το έργο, αποκλείει κατηγορηματικά τον νεοφιλελευθερισμό από το σώμα του φιλελευθερισμού. Και καλά κάνει.

Τζον Ρωλς

Ιδιαίτερη προσοχή δίνει στον φιλοσοφικό φιλελευθερισμό του Ρωλς. Αυτός κατά τη γνώμη του περιλαμβάνει δύο στοιχεία: το ελευθεριστικό της πρώτης αρχής για τη δικαιοσύνη ως ακριβοδικία και το εξισωτικό της δεύτερης, της «αρχής της διαφοράς». Ο Φρήντεν κατατάσσει τον ρωλσιανό φιλελευθερισμό στο τέταρτο στρώμα. Επίσης μέμφεται την απαίτηση για πολιτική ουδετερότητα του φιλελευθερισμού την οποία υποστηρίζει ο φιλοσοφικός φιλελευθερισμός του Ντουόρκιν, όπως και την απίσχναση του πολιτικού στον Ρωλς. Ο Φρήντεν ζητεί τη συνεχή ενσάρκωση του σκελετού του Ρωλς για τον φιλελευθερισμό και απορρίπτει την απολιτική και υπερκομματική ερμηνεία της Αμερικανικής Χάρτας Δικαιωμάτων. Σημεία τα οποία επισημαίνει κριτικά ο επιμελητής στις σημειώσεις. Ο Φρήντεν αφού διαχωρίσει τον φιλελευθερισμό από τις «φιλελεύθερες δημοκρατίες» που πολλές φορές παραβιάζουν τις αρχές του, αναζητεί έναν φιλελευθερισμό με πάθη. Θέτει στο στόχαστρό του και αυτούς που αποκαλεί «ψευδο- φιλελεύθερους», ενώ διαλύει πολλούς αρνητικούς αλλά και θετικούς μύθους για τον φιλελευθερισμό. Ο συγγραφέας εξηγεί τόσο τη σαγήνη του φιλελευθερισμού όσο και τις υπερβολές και την αλαζονεία του, ενώ υποβάλλει σε κριτική την απαίτηση των νεοσυντηρητικών για την επιβολή μιας «παγκόσμιας φιλελεύθερης τάξης». Και ως σοβαρός επιστήμων και φιλόσοφος αποφεύγει τον απόλυτο λόγο. Βεβαίως και αυτός, όπως και ο Ρωλς, δεν έχει εύκολη απάντηση στο πώς ο φιλελευθερισμός μπορεί να δώσει απαντήσεις, όταν αυτός ως «εύλογο» δόγμα ή ιδεολογία, δέχεται επιθέσεις από μη εύλογα δόγματα. Σε αυτό το ερώτημα επιχειρεί να δώσει απαντήσεις στο εξαιρετικό επίμετρό του ο Φιλήμων Παιονίδης, για τον οποίο ο φιλελευθερισμός είναι μια αντίληψη που φιλελεύθερος δεν σημαίνει πως οφείλει κανείς να έχει μια «φιλελεύθερη» άποψη για όλα τα ζητήματα. Ενστάσεις σήκωσε η κατηγορηματική θέση του Φρήντεν για το ότι ο φιλελευθερισμός είναι ιδεολογία και όχι θεωρία ή αντίληψη.

Τέλος, ο συγγραφέας σε πολλά σημεία τονίζει πως ο φιλελευθερισμός δεν μπορεί να ανθίζει στα κόμματα και ότι ακόμη και τα φιλελεύθερα δεν ακολουθούν τέτοιες πολιτικές όταν ανέρχονται στην εξουσία. Αλλά αν ανοίξω αυτό το θέμα, λόγω έλλειψης χώρου θα με κυνηγάει ο αρχισυντάκτης.

{1BSYG}Μάικλ Φρήντεν{1BSYG}{CR}{2BTIT}Φιλελευθερισμός{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Μαρία Παπαηλιάδη{CR}ΠΕΚ, σελ. 232{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 12 ευρ{4BTIM}ώ