Ο άνθρωπος του Προέδρου

Είναι κάποιοι άνθρωποι που όταν φεύγουν από τη ζωή φεύγει μαζί τους και μια εποχή. Τέτοιος ήταν ο Κάρολος Παπούλιας. Ο Γιαννιώτης που στην εφηβεία του βρέθηκε να πολεμάει στην Εθνική Αντίσταση, ο γερμανομαθής, ολιγόλογος και μνημειωδώς ψύχραιμος σύντροφος του Ανδρέα στο ΠΑΚ, ο υπουργός μιας διπλωματίας που όμοια της δεν έχει ξαναγίνει, ο ήρεμος Πρόεδρος της Δημοκρατίας. Του έλαχε, βλέπετε, να συνδεθούν οι δυο μεγάλες φάσεις της πολιτικής καριέρας του με δυο μεγάλα κεφαλαία της Μεταπολίτευσης.

Στο πλάι του ήταν πάντοτε ο φίλος καρδιακός και συνεργάτης του Γιάννης Ζιάγκας. Εξίσου ολιγόλογος κι αυτός, παρότι θερμός και ευγενής. Δεν ταίριαξαν τυχαία ώστε να συνεργάζονται από τα μέσα της δεκαετίας του ’70 ως το τέλος. Πρώην ευρωβουλευτής και βουλευτής του ΠΑΣΟΚ στα Τρίκαλα, αδελφός ενός άλλου πασοκικού θρύλου, του Μιχάλη Ζιάγκα, του αφοσιωμένου γραμματέα του Ανδρέα Παπανδρέου.

«Τον Παπούλια τον γνώρισα το 1976. Εγώ είχα γυρίσει από την Αυστρία, όπου σπούδαζα και εργαζόμουν. Οταν ήμουν ακόμη εκεί, είχα προσχωρήσει στους τροτσκιστές του Πάμπλο (σ.σ. του Μιχάλη Ράπτη, του γραμματέα της Δ’ Διεθνούς). Ο Κάρολος ήταν στη Γερμανία, στο ΠΑΚ, κι από εκεί είχε γνωρίσει τον Ανδρέα και τον αδελφό μου. Ηρθα, λοιπόν, το 1976 στην Ελλάδα γιατί δεν είχα διαβατήριο, μου το είχε πάρει ο τότε έλληνας πρόξενος στη Βιέννη λόγω της αντιδικτατορικής δράσης μου». Πολλά χρόνια μετά τον ξαναείδε εκείνον τον πρόξενο, αλλά αυτό είναι μια ιστορία που δεν θα μοιραστεί.

«Οταν ήρθα εδώ, προσχώρησα στο ΠΑΣΟΚ και μπήκα στην Επιτροπή Διεθνών Σχέσεων, όπου γραμματέας ήταν ο Κάρολος. Ημασταν και οι δύο γερμανόφωνοι κι αναπτύχθηκε αμέσως μια σχέση φιλίας».

Δεν τα αφηγείται αυτά τυχαία. Θέλει να ξεκινήσει την ιστορία σωστά, από την αρχή, από τότε που χτίστηκαν στην πραγματικότητα οι σχέσεις με τον αραβικό κόσμο, τις οποίες έχουμε (δικαίως) συνδέσει όλοι με τον Παπούλια.

«Μέσω της Επιτροπής δράσαμε με τον Παπούλια στη Μέση Ανατολή περισσότερο. Συμμετείχαμε τότε στην Προοδευτική Σοσιαλιστική Οργάνωση Μεσογείου, η οποία είχε εκ περιτροπής προεδρία, και όταν γνώρισα τον Παπούλια ήταν πρόεδρός της. Είχε μέλη από τον Λίβανο, την Ιορδανία, τη Συρία, το Ιράκ, τη Λιβύη, το Μαρόκο, την Αλγερία, την Πορτογαλία, την Ισπανία, την Ιταλία… Γυρίσαμε όλες αυτές τις χώρες επανειλημμένως. Είδαμε μαζί τον Σαντάμ, τον Νάσερ, τον Αραφάτ, τον Καντάφι… Τότε ακόμη δεν ήταν κάτι ο Καντάφι, δεν είχε πολλές αντιλήψεις. Δεν φαντάζεστε όμως τι ήταν να πας να δεις τον Νάσερ, που τον λέγαμε τότε το “λιοντάρι της Μεσογείου”».

ΕΠΙΚΙΝΔΥΝΕΣ ΑΠΟΣΤΟΛΕΣ. Η κυβέρνηση ΠΑΣΟΚ τους έφερε στο υπουργείο Εξωτερικών. Σε μια εποχή που ο κόσμος ήταν ακόμη χωρισμένος από το «Σιδηρούν Παραπέτασμα», η εξωτερική πολιτική των Παπανδρέου – Παπούλια ήταν ο ορισμός της αντισυμβατικότητας. Μια χώρα-μέλος των υπερεθνικών οργανισμών της Δύσης που δήλωνε μεγαλοφώνως ότι θα συζητεί με όποια τρίτη δύναμη θεωρεί ότι συμφέρει το δικά της συμφέροντα. Ο Παπούλιας ανέλαβε τότε μια σειρά επικίνδυνων αποστολών. Το 1983 πήρε πάνω του τη διάσωση 8.000 Παλαιστινίων, μεταξύ αυτών και του Γιασέρ Αραφάτ, που είχαν δραπετεύσει από το Λίβανο και ταξίδεψαν στο Αλγέρι και την Τύνιδα µε τρία ελληνικά πλοία. «Μέσα στο στόµα του λύκου στείλαµε τα πλοία µε επικεφαλής τον Βασίλη Σαραντίτη, γενικό γραµµατέα Εµπορικής Ναυτιλίας τότε», είχε πει χρόνια μετά ο Παπούλιας, «παρά τις περί του αντιθέτου απειλητικές προειδοποιήσεις». Ποτέ δεν μοιράστηκε κάτι από το παρασκήνιο. Ο Αραφάτ δεν το ξέχασε ποτέ και δεν έκρυψε ποτέ την ευγνωμοσύνη του. Αυτό δεν εμπόδισε τον Παπούλια, 10 χρόνια μετά, να γίνει ο πρώτος έλληνας υπουργός Εξωτερικών που επισκέφθηκε το Ισραήλ.

Το 1984 ήταν επίσης ο υπουργός της ιστορικής συνάντησης του Φρανσουά Μιτεράν με τον Μουαμάρ Καντάφι στην Ελούντα. «Ποιος να φέρει τον Μιτεράν με τον Καντάφι μαζί; Ο Μιτεράν δεν ήταν εύκολος. Τον έφερε ο Παπανδρέου», αφηγείται ο Ζιάγκας, «και το ζήτησε ο Μιτεράν μάλιστα να βρεθεί με τον Καντάφι και βρήκαν μια λύση για το θέμα τότε του Τσαντ».

Η πιο δραματική στιγμή όλων όμως, ίσως, ήταν η κορύφωση της ελληνοτουρκικής κρίσης του 1987. «Ο Ανδρέας έστειλε βράδυ τον Παπούλια στο Ζίβκοφ» αφηγείται ο Ζιάγκας. «Τον έστειλε στη Βουλγαρία, στη Σοβιετική Ενωση δηλαδή, για να δει ποια θα είναι η θέση τους σε περίπτωση σύγκρουσης ένοπλης με την Τουρκία. Ο Ζίβκοφ του είπε “φύγε, Κάρολε, και πες στον φίλο μου τον Ανδρέα ότι από μένα δεν έχει να φοβάται τίποτα, εγώ εν χρειαστεί θα στείλω αμέσως τάγματα να παραταχθούν στα σύνορα με την Τουρκία”. Την επόμενη μέρα έληξε η κρίση. Γιατί φοβήθηκαν όλοι στο ΝΑΤΟ από την ενέργεια αυτή. Ποιος θα το έκανε αυτό το πράγμα; Μέσα στον Ψυχρό Πόλεμο;». Μια κρίσιμη λεπτομέρεια για να έχουμε εικόνα του μεγέθους: Ενώ εξελισσόταν η κρίση και το «Σισμίκ» έκοβε «βόλτες» στο Αιγαίο, ο τούρκος πρωθυπουργός βρισκόταν στις ΗΠΑ και ο Παπανδρέου εκτιμούσε ότι η Τουρκία είχε τις ευλογίες τους. Ο Παπούλιας πέταξε μόνος εκείνο το βράδυ. Φοβόταν ποτέ; «Οχι», απαντάει, «ο άνθρωπος είχε λάβει μέρος στο πεδίο της μάχης στην Αντίσταση όταν ήταν ακόμη παιδί, τι να φοβηθεί; Πήγε κι επέστρεψε. Ο Παπανδρέου ήταν με τους υπουργούς του στο Γενικό Επιτελείο Στρατού».

Πώς φτάσαμε, μόλις έναν χρόνο μετά, να πέσουν οι τόνοι και να υπογράφει το μνημόνιο Παπούλια – Γιλμάζ και τα Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης; Η απάντηση εκφέρεται με μια δόση μελαγχολίας. «Ηταν άλλη εποχή τότε. Ηταν καθωσπρέπει οι άνθρωποι. Ηταν και η διπλωματία διαφορετική. Εχουν πολύ μεγάλη σημασία οι προσωπικότητες».

Η ΠΡΟΕΔΡΙΑ. Τα χρόνια πέρασαν κι ήρθε η προεδρία. «Μου είπε θα έρθεις μαζί μου, δεν πάω μόνος μου. Ετσι ξεκίνησε κι αυτή η περιπέτεια». Πολλοί λένε ότι η απόφαση εκείνη συμβόλιζε τη συνάντηση της Νέας Δημοκρατίας με το ΠΑΣΟΚ λόγω και της συγκυβέρνησης που ακολούθησε. «Οχι», απαντάει κοφτά. «Ο Παπούλιας έκανε αυτό που έπρεπε να κάνει. Η συνεργασία με τη ΝΔ ήταν από τη θέση του καθήκοντος, δεν σκεφτόταν έτσι κοντόφθαλμα».

Υπηρέτησε τη χώρα ως Πρόεδρος της Δημοκρατίας δυο ολόκληρες πενταετίες, μέσα στις οποίες η χώρα χρεοκόπησε, ο δικομματισμός όπως τον ξέραμε τελείωσε και νέες αντίπαλες πολιτικές δυνάμεις βγήκαν στην επιφάνεια επιδεικνύοντας συχνά ευθεία αμφισβήτηση ακόμη και για κεκτημένα της δημοκρατίας για τα οποία ο Παπούλιας κι η γενιά του έχυσαν αίμα, κυριολεκτικά. Ολοι θυμήθηκαν τις μέρες αυτές εκείνη την παρέλαση στη Θεσσαλονίκη που δεν έγινε ποτέ. Η δήλωση του Προέδρου τότε, η αντίδρασή του όταν άκουσε να τον φωνάζουν «προδότη», ήταν μια σπάνια, για τα δεδομένα του, κατάθεση προσωπικού συναισθήματος. «Πάντα αισθανόταν πράγματα. Αλλά κρατούσε τη στάση που οφείλει να κρατάει ένας καθωσπρέπει Πρόεδρος».

Η αναμόχλευση των παθών της εποχής αδίκησε μια από τις πιο σημαντικές στιγμές της προεδρίας Παπούλια, που θα έπρεπε να συζητείται περισσότερο. Πάνω στο χειρότερο σημείο των ελληνογερμανικών σχέσεων, ο Παπούλιας υποδέχθηκε έναν άλλο ήρωα της δημοκρατίας, τον γερμανό ομόλογο του Γιοαχίμ Γκάουκ. Δεν έμειναν όμως μόνο στα τυπικά. Δυο άνθρωποι που είχαν ζήσει στο πετσί τους τον πόλεμο, όχι τυχαίες προσωπικότητες, αγκαλιάστηκαν σφιχτά, αδελφικά, πιάστηκαν χέρι χέρι και πήγαν μαζί στους Λιγκιάδες, προσκύνησαν μαζί το μνημείο του ολοκαυτώματος κι ο Γκάουκ, κλαίγοντας και με σκυμμένο το κεφάλι, απολογήθηκε εκ μέρους του γερμανικού λαού σε μια επιζήσασα Εβραία των Ιωαννίνων. «Ηταν μία φοβερά συγκινητική στιγμή. Ο Παπούλιας το έκανε με πλήρη συνείδηση, είχε πλήρη συνείδηση εκείνη τη στιγμή ότι ήταν ο Πρόεδρος της Ελλάδος».

ΚΑΝΤΑΦΙ, ΕΡΝΤΟΓΑΝ, ΠΟΥΤΙΝ. Τα χρόνια της προεδρίας, ο Ζιάγκας έκανε με τον Καρολο Παπούλια – «με τον Πρόεδρο», όπως λέει ακόμη – 46 ταξίδια στο εξωτερικό. Ερωτηθείς για τη δεύτερη συνάντηση με τον Καντάφι γελάει. «Μαζί πήγαμε, εκεί στη σκηνή μέσα κάτσαμε, ήπιαμε και φάγαμε με μουσικές αραβικές». Λένε για τον Παπούλια όσοι τον ήξεραν, ότι ενώ έκανε κινήσεις που ήταν τολμηρές, ζύγιζε κάθε φορά τα πράγματα, εξέταζε αντιδράσεις και ισορροπίες. Αυτό μάλλον του επέτρεπε να κινείται π.χ. από τη σκηνή του Μουαμάρ στη Νορβηγία κι από εκεί στη Μόσχα, την Κίνα, την Αφρική. Από όλες αυτές τις γνωριμίες τότε, ο Ζιάγκας θυμάται πολλά. Θυμάται, για παράδειγμα, τον Ερντογάν που «ήταν άλλος τότε, δεν γίνονταν αυτές οι αγριότητες». Και την επίσκεψή τους στη Μόσχα. «Τον Πούτιν τον είχε γνωρίσει στην Αθήνα επί Καραμανλή. Την επόμενη χρονιά πήγαμε στο Κρεμλίνο. Υπήρχε εξαρχής χημεία, ίσως επειδή ο Παπούλιας τον έκανε να νιώθει άνετα μιλώντας του στα γερμανικά. Το έκανε αυτό, μελετούσε ποιος είναι ποιος και ήξερε μετά πώς να του μιλήσει. Η συνάντηση ήταν προγραμματισμένο να κρατήσει 45 λεπτά. Τελικά έκατσαν και μιλούσαν μιάμιση ώρα. Τους περιμέναμε να κάνουν τη συνέντευξη Τύπου. Στις δηλώσεις αυτές που κάνουν πάντα μετά τις συναντήσεις, όπου κι αν ήμασταν, καθόμουν πάντα απέναντί του. Για να τον βλέπω. Και να με βλέπει».