Η Μικρασία μας

Η πιο μεγάλη εθνική συμφορά μετά την πτώση της Κωνσταντινούπολης στα 1453 είναι αναμφισβήτητα η Μικρασιατική Καταστροφή του 1922 και η συνακόλουθη ανταλλαγή των πληθυσμών του 1924. Μπορούμε να πούμε ότι είναι κατά κάποιον τρόπο το οριστικό τέλος της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, ο θάνατος δηλαδή της Μεγάλης Ιδέας.

Γιατί όμως μιλώ για την Κωνσταντινούπολη, ενώ το θέμα μας είναι η Μικρασία; Απλούστατα επειδή η Μικρασία ήταν η ζωτικότερη περιοχή του Βυζαντίου. Σ’ αυτήν στηρίχτηκαν η δύναμη, ο πλούτος και η αίγλη της χιλιόχρονης Αυτοκρατορίας (του Βυζαντίου δηλαδή) που σημαδεύει την πιο ένδοξη περίοδο του Ελληνισμού. Ο Ελληνισμός τότε πλουτίζεται με την ορθόδοξη πίστη, τότε γνωρίζει την εξάπλωση και ακτινοβολεί πνευματικά και καλλιτεχνικά σε τρεις ηπείρους (Ευρώπη, Ασία και Αφρική), τότε προικίζεται με αίγλη παγκόσμια και αναγνωρίζονται ο αυτοκράτοράς του ως «πατήρ των ηγεμόνων» του σύμπαντος κόσμου και ο πατριάρχης του ως οικουμενικός.

Αυτής της ένδοξης εποχής καρδιά είναι η Μικρασία με το ανθρώπινο δυναμικό της, τον πλούτο του εδάφους της, αλλά και την ιστορία της, ως προπύργιο ελληνικότητας απέναντι στην Ανατολή. Πολυτάραχη η ιστορία της Μικρασίας από τους αρχαιότατους χρόνους ως τις μέρες μας. Να αρχίσω από την πρώτη καταστροφή – δεν θα μιλήσω βέβαια για τον Τρωικό Πόλεμο, ο οποίος, παρά τα φαινόμενα, είναι όπως δείχνει η θρησκεία, η γλώσσα, τα ονόματα των Τρώων (όλα ίδια με τα των Αχαιών) ο πρώτος μεγάλος ίσως εμφύλιος πόλεμος, δεν θα σταθώ λοιπόν στα Τρωικά, αλλά στην κατάκτηση της Μικρασίας από τους Πέρσες (5ος π.Χ. αιώνας). Γνωστή η επανάσταση της Μιλήτου κατά του κατακτητή και η τραγική σε βαρβαρότητα τιμωρία των Μιλησίων από τους Πέρσες (495 π.Χ.). Θα λήξει η περσική παρουσία στην περιοχή με την νικηφόρα εκστρατεία του Μεγάλου Αλεξάνδρου, αλλά μετά τον θάνατο του στρατηλάτη στα 323 π.Χ., η Μικρασία στο σύνολό της γίνεται πεδίο της διαμάχης των πολυπληθών διαδόχων του, Αντιγόνου, Σελεύκου, Ευμένη, Λυσιμάχου, αλλά και του Κασσάνδρου και του Πτολεμαίου, που μετά από μακροχρόνιους εμφύλιους πολέμους μοιράζονται το κράτος του Αλεξάνδρου.

Φωτεινή στιγμή στην αδελφοκτόνα διαμάχη μεταξύ των διαδόχων, που κράτησε πολλές δεκαετίες, αποτελεί ασφαλώς η ίδρυση του βασιλείου της Περγάμου. Χάρη ακριβώς στο πολιτιστικό έργο των βασιλέων της, όχι μόνο εμπλουτίστηκε η πρωτεύουσα Πέργαμος με μεγαλοπρεπή μνημεία (να αναφέρω τον βωμό της Περγάμου που κοσμεί σήμερα το Μουσείο του Βερολίνου), με θέατρα, βιβλιοθήκες και με το πρώτο ίσως μουσείο στην ιστορία, αλλά ευεργετήθηκε και η Αθήνα με πλούσιες χορηγίες, όπως δείχνουν οι στοές στην αγορά της, του Αττάλου και του Ευμένους.

Ο χριστιανισμός

Είναι η εποχή κατά την οποία διαπρέπουν ρήτορες, όπως π.χ. ο Αίλιος Αριστείδης από τη Σμύρνη, φιλόσοφοι και επιστήμονες που συνεχίζουν την ακμαία πνευματική παράδοση της πρώτης κλασικής εποχής. Οπως δείχνουν τα σχετικά μνημεία της Εφέσου, κατά τη ρωμαϊκή κατάκτηση θα συνεχιστεί κατά το δυνατό η πνευματική ζωή, δεδομένου του σεβασμού των Ρωμαίων, εμπρός στα ελληνικά επιτεύγματα. Ωστόσο η Μικρασία για αντίδοτο στην αντιξοότητα των αβέβαιων τότε καιρών βρίσκει παραμυθία στα διδάγματα της νεοφανούς θρησκείας: εννοώ βέβαια τον χριστιανισμό. Να θυμίσω ότι οι 7 λυχνίες της Αποκάλυψης του Ιωάννου (γράφτηκε στα 91 μ.Χ.) που δηλώνουν τα κέντρα του χριστιανισμού της εποχής είναι και οι 7 πόλεις της Μικρασίας. Να τις ανακαλέσω στη μνήμη: Εφεσος, Σμύρνη, Σάρδεις, Πέργαμος, Θυάτειρα, Λαοδίκεια και Φιλαδέλφεια. Μικρασιάτες ήταν πλήθος μαρτύρων που έγιναν κατόπιν πολιούχοι των πόλεων της καταγωγής ή του μαρτυρίου τους (Πολύκαρπος Σμύρνης).

Μικρασιατικές είναι οι πιο μεγάλες και περιφανείς μητροπόλεις και αρχιεπισκοπές που ανήκουν στο Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως αρχίζοντας από την πρωτόθρονη Καισάρεια και την Εφεσο. Στη Μικρασία έχουν συγκληθεί οι οικουμενικές σύνοδοι που επεξεργάσθηκαν το ορθόδοξο δόγμα (Νίκαια, Χαλκηδόνα, Εφεσος). Τη Μικρασία κοσμεί πληθώρα εκκλησιαστικών κτισμάτων της πρωτοχριστιανικής εποχής, τόποι διαρκούς παγκόσμιου προσκυνήματος, όπως π.χ. τα Μύρα, με το σκήνωμα του Αγίου Νικολάου, οι Χώνες της Φρυγίας με τον ναό του Αρχαγγέλου Μιχαήλ, ή ο ναός του Θεολόγου στην Εφεσο, στον οποίο άλλωστε οφείλει και η πόλις το τούρκικο όνομά της: Αγιάσολουκ (= Αγιος Θεολόγος, δηλαδή). Να προσθέσω τέλος ότι μικρασιατικά είναι και τα μεγάλα μοναστηριακά συγκροτήματα, ο βιθυνιακός Ολυμπος, η Ιδη και η Σουμελά στον Πόντο, το Γαλήσιον στην Εφεσο και ο Λάτμος στη Μίλητο (όρος που δέχτηκε τους μοναχούς της Παλαιστίνης μετά την αραβική κατάκτηση και λόγω του πλήθους των εκκλησιαστικών κτισμάτων ονομάστηκε Λάτρος αντί Λάτμος). Αυτά χωρίς να σταθώ στις λαξευτές υπόγειες εκκλησίες της Καππαδοκίας.

Σ’ αυτή τη γρήγορη απαρίθμηση των γεγονότων δεν πρέπει να παραλείψω ότι Μικρασιάτες είναι όλοι οι πατέρες της Εκκλησίας: ο Αγιος Βασίλειος, οι δύο Γρηγόριοι, ο Θεολόγος και ο Ναζιανζηνός, ο Χρυσόστομος κ.ά., που με το συγγραφικό και διδασκαλικό έργο τους θεμελίωσαν τη χριστιανική παιδεία και ηθική. Πατριάρχες όπως ο Φώτιος, μητροπολίτες όπως ο Χωνιάτης ο Μαυρόπους, ιστορικοί και χρονικογράφοι όπως ο Ψελλός, ο Ατταλειάτης, ο Νικήτας Χωνιάτης και άλλοι, χωρίς να ξεχάσω τον νομομαθή Ξιφιλίνο, πρώτο κοσμήτορα θα πω καταχρηστικά της Νομικής στο πανεπιστήμιο της Κωνσταντινούπολης στα χρόνια του Μονομάχου, οι οποίοι μεταξύ πολλών άλλων σεμνύνονται με μικρασιατική καταγωγή. Εν συντομία θα πω ότι στα χέρια μικρασιατών γόνων βρίσκεται στα αυτοκρατορικά χρόνια του Βυζαντίου (αυτά διαρκούν μόνο ως το 1204, την Αλωση δηλαδή της Κωνσταντινούπολης από τους Λατίνους), η διανόηση, η παιδεία και η διοίκηση, πολιτική και στρατιωτική, όπως το δείχνει μεταξύ άλλων η καταγωγή των αυτοκρατόρων (ας μην ξεχνάμε ότι ως και η λεγόμενη Μακεδονική Δυναστεία είναι στ’ αλήθεια Αρμενική) του Βυζαντίου. Είναι η εποχή που ο ελλαδικός χώρος (πλην Θεσσαλονίκης και Θράκης), δηλαδή τα λεγόμενα κατωτικά μέρη, γνωρίζει τη δίνη των βαρβαρικών επιδρομών και επαρχιοποιείται.

Από την ομαδική κάθοδο των σλαβικών φύλων, που εγκαθίστανται ως και στην Πελοπόννησο (μιλώ για τους Μηλίγκους και Εζερίτες), θα σωθούν τα «ευγενή ελληνικά γένη», όπως γράφουν οι πηγές μας (όπως το Χρονικό της Μονεμβασιάς) χάρη ακριβώς στη Μικρασία. Και αυτό, όταν ο Νικηφόρος Α’ (τέλος 8ου και αρχή 9ου αιώνα) αποφασίζει να μετοικίσει στην κυρίως Ελλάδα Μικρασιάτες, από τα θέματα (τις επαρχίες) της Ανατολής. Διατήρησε έτσι την ελληνικότητά του ο τόπος, εκχριστιανίζοντας και εξελληνίζοντας γλωσσικά, χάρη στους Μικρασιάτες, τους νεοφερμένους πληθυσμούς. Λογικά ο ονομαστός βυζαντινολόγος Χαρανής ονόμασε τον αυτοκράτορα Νικηφόρο Α’: The Savior of Greece (σωτήρα της Ελλάδος). Δεν είναι όμως αυτή η μόνη φορά που η Μικρασία σώζει την Ελληνοσύνη. Να θυμίσω ότι μετά την πτώση της Κωνσταντινούπολης στους Λατίνους (1204) δημιουργούνται από ευγενείς φυγάδες από την Πόλη δύο μικρασιατικές αυτοκρατορίες: στη Βόρειο και Δυτική Μικρασία η Αυτοκρατορία της Νίκαιας από τους Λασκαρίδες και στον Πόντο η Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας, από τους Μεγάλους λεγόμενους Κομνηνούς.

Η Κωνσταντινούπολη όπως είναι γνωστό ελευθερώνεται στα 1261 χάρη στα στρατεύματα της Νίκαιας, που είχαν ήδη κατακτήσει Θεσσαλονίκη, μακεδονικά και θρακικά εδάφη, αλλά και μέρος οχυρών της Πελοποννήσου (Γεράκι, Μονεμβασιά) όπου και θα αναπτυχθεί αργότερα το Δεσποτάτο του Μυστρά. Ο Μιχαήλ Η’ Παλαιολόγος, ο αυτοκράτορας της Νίκαιας που εισήλθε θριαμβευτής στην Κωνσταντινούπολη στα 1261, βάζει ως στόχο την απελευθέρωση των ελλαδικών εδαφών και υιοθετεί τότε ως έμβλημα τον Δικέφαλο Αετό για να κοιτά συγχρόνως σε Ανατολή και Δύση. Για την επίτευξη της μεγαλόπνοης ιδέας (της απελευθέρωσης «των χαμένων πατρίδων») χρησιμοποιεί τον στρατό της Μικρασίας, απογυμνώνοντας όμως τη Μικρασία που την εποχή εκείνη δεχόταν την επίθεση των τουρκομανικών φύλων και στα οποία τελικά θα υποκύψει.

Υποταγή στους Τούρκους

Η σωτηρία δηλαδή της Ελλάδος από τους κατακτητές Φράγκους πληρώθηκε με την υποταγή της Μικρασίας στους Τούρκους, οι οποίοι ίδρυσαν στις αρχές κιόλας του 14ου αιώνα στα εδάφη αυτόνομα τουρκομανικά εμιράτα. Μόνη περιοχή που έμεινε νησίδα στα χέρια των Βυζαντινών ήταν η Φιλαδέλφεια. Κατάφερε να διατηρήσει την ελευθερία της αμυνόμενη επιτυχώς κατά του Αϊδινίου ή πληρώνοντας μικρό φόρο στους Γκερμιάν, χάρη στη συνετή διακυβέρνηση, πρώτα του μητροπολίτη της Θεόληπτου και ύστερα άλλων προεστών, έναν σχεδόν αιώνα μετά την πτώση της Μικρασίας.

Δεν είναι βέβαια της ώρας να κάνουμε την επισκόπηση της μικρασιατικής ιστορίας. Θεωρώ όμως απαραίτητο να θυμίσω τα γεγονότα που σχετίζονται με την τουρκική παρουσία στην περιοχή. Η δεινή ήττα των βυζαντινών στρατευμάτων από τους Σελτζούκους Τούρκους στο Μαντζικέρτ της Αρμενίας, στο 1071, άνοιξε τον δρόμο των Τούρκων. Εδραιώθηκαν στην περιοχή της Καππαδοκίας και Λυκαονίας, όπου ίδρυσαν το Σουλτανάτο του Ικονίου (ήκμασε ως τα μέσα του 13ου αι., οπότε διαλύθηκε από τους Μογγόλους). Διάφοροι όμως φύλαρχοι Σελτζούκοι προωθήθηκαν δυτικά και προς το Αιγαίο, όπως ο Τζαχάς που ίδρυσε αυτόνομο κρατίδιο στη Σμύρνη ή όπως οι Ντανισμέντ που εγκαταστάθηκαν τότε στην περιοχή του μικρασιατικού Πόντου. Πολλοί βυζαντινοί αγροτικοί πληθυσμοί, που στέναζαν υπό το βάρος της κωνσταντινουπολιτικής φορολογίας, δέχτηκαν αγόγγυστα την παρουσία των Σελτζούκων και αρκετοί μάλιστα εξισλαμίσθηκαν οικειοθελώς. Η αναδιοργάνωση του κράτους από τον Αλέξιο Κομνηνό και τους αμέσως διαδόχους του, τον Ιωάννη και τον Μανουήλ (περίοδος 1081 – 1175) είχε ως αποτέλεσμα την απελευθέρωση του μεγαλύτερου τμήματος της Μικρασίας. Οι Σελτζούκοι Τούρκοι έμειναν ωστόσο κύριοι της Καππαδοκίας, της Λυκαονίας και μέρους του Πόντου. Η διαμάχη μεταξύ των Βυζαντινών και των Σελτζούκων στη Μικρασία καλύπτει το τέλος του 11ου και όλο τον δωδέκατο αιώνα, κορυφώνεται με την τραγική ήττα των Βυζαντινών στο Μυριοκέφαλο (1175), αλλά γνωρίζει κάποια ανάπαυλα με τη δημιουργία της Αυτοκρατορίας της Νίκαιας.

Οι νικητές όμως τώρα είναι οι Ασιάτες. Αρχίζει έτσι η μακραίωνη σκλαβιά της Μικρασίας. Η περίοδος που ακολουθεί βρίσκει τους μικρασιάτες φυγάδες να καταφεύγουν στα ευρωπαϊκά εδάφη του Βυζαντίου, μεταλαμπαδεύοντας, όχι μόνο σε Κωνσταντινούπολη και στη Θεσσαλονίκη την πνευματική τους ικμάδα, αλλά και στην Ευρώπη, στην Ιταλία ιδιαίτερα: (ας σκεφτούμε τον Βησσαρίωνα, τον Τραπεζούντιο και άλλους) που γνωρίζει τότε το ξύπνημα της Αναγέννησης. Είναι η εποχή που, θα πω παιγνιωδώς, χαρακτηρίζεται από τη δύση της Ανατολής και την ανατολή της Δύσης.

Γνωστά τα γεγονότα που διαδραματίζονται στα χρόνια της μακραίωνης σκλαβιάς: βίαιοι, αλλά και εθελούσιοι εξισλαμισμοί, διωγμοί, παιδομαζώματα, απαγόρευση και καταδιώξεις των θρησκευτικών τελετών από όλους τους χριστιανούς, κατάργηση κάθε επίσημης ελληνικής εκπαίδευσης. Πράγμα που κάνει ακόμη πιο αξιοθαύμαστη την αντοχή της αντίστασης των χριστιανικών πληθυσμών, οι οποίοι καταφέρνουν να αναπτύξουν αξιόλογη πνευματική, καλλιτεχνική και κοινωνική δραστηριότητα. Τα αποτελέσματα της προσπάθειας αυτής ενισχύονται χάρη στις επιτυχίες των Ρώσων (συνθήκη του 1774 Κιουτσούκ-Καϊναρτζή) που αναλαμβάνουν την προστασία των χριστιανών, αλλά και χάρη στις μεταρρυθμιστικές τάσεις ορισμένων σουλτάνων του 19ου αιώνα, όπως του Σελίμ Γ’ (1788 – 1807) που προσπάθησε να απαλλαγεί από τους γενίτσαρους, αλλά και του Μαχμούτ Β’ (1808 – 1839) που περιόρισε τη δύναμη των πασάδων και εξόντωσε τους γενίτσαρους. Στα χρόνια τους ιδρύθηκε στην Κωνσταντινούπολη ιατρική σχολή με τους περισσότερους καθηγητές να είναι Ελληνες. Ομως ο σουλτάνος αυτός είναι εκείνος που για αντίποινα στην ελληνική εξέγερση του 1821 διέταξε τις σφαγές των Ελλήνων (Χίο και αλλού), του πατριάρχου Γρηγορίου Ε’ και του μεγάλου διερμηνέα Μουρούζη. Οι μεταρρυθμιστικές ωστόσο αποφάσεις που ευνόησαν τους χριστιανούς οφείλονται κυρίως στα μέτρα του Χάτι Χουμαγιούν (1839) και του σουλτάνου Αβδούλ Μετζίτ. Από τότε χρονολογούνται η ίδρυση των σχολείων σ’ όλες τις πόλεις της Μικρασίας (πολυάριθμα τα σχολεία κάθε βαθμίδας, αλλά και τα παρθεναγωγεία) ή δημιουργία τραπεζών και ακμαίων εμπορικών καταστημάτων και επιχειρήσεων, με διασυνδέσεις στο εξωτερικό (ιδιαίτερα σε Ρουμανία και Ρωσία), η καλλιτεχνική (ιδιαίτερα η θεατρική) δραστηριότητα και η επίδοση Μικρασιατών στα γράμματα και τις επιστήμες με λαμπρά πνευματικά κέντρα κυρίως την κοσμοπολίτικη Σμύρνη στον χώρο του Αιγαίου και την Τραπεζούντα στον Πόντο. Είναι η εποχή της ζηλευτής ανάπτυξης της Μικρασίας και της αξιοσημείωτης καθόλα ακμής του ελληνικού στοιχείου.

Προς την Καταστροφή

Θα καμφθεί το ελληνικό σφρίγος με τον ατυχή πόλεμο του 1896 και θα διακινδυνεύσει καίρια με την τροπή του Πρώτου Παγκόσμιου Πολέμου, όπου Ελλάδα και Τουρκία βρίσκονται σε αντίμαχα στρατόπεδα.

Η Ελλάδα τελικά με την Entente, τους Συμμάχους και η Τουρκία με τη Γερμανία. Να καταλήξω λέγοντας ότι ο 20ός αιώνας γνωρίζει γρήγορα την άνοδο στην Τουρκία της επιρροής των Νεοτούρκων και στην Ελλάδα δυστυχώς την εμφάνιση των πρώτων στοιχείων του εθνικού διχασμού. Η ασυνεννοησία πρώτα και η αντιπαλότητα ύστερα, μεταξύ του Βενιζέλου και του βασιλιά Κωνσταντίνου, με αποκορύφωμα το ανάθεμα του Βενιζέλου, σφράγισε όλες τις τύχες της Ελλάδος, αλλά και του μικρασιατικού Ελληνισμού. Οι επιτυχίες του Βενιζέλου χάρη στη σύμπραξη της Ελλάδας που είχε πετύχει (παρά τις αντιρρήσεις του φιλογερμανικού θρόνου) με τους νικητές του πολέμου Συμμάχους, επιτυχίες που, όπως είπα αρχίζοντας, οδήγησαν τον Ελληνικό Στρατό από τη Σμύρνη ως τη Φιλαδέλφεια (το Αλασεχίρ) και το θωρηκτό «Αβέρωφ» στην Κωνσταντινούπολη, οι επιτυχίες αυτές ανατράπηκαν από τα αποτελέσματα των εκλογών του Νοεμβρίου του 1920 και την ήττα του Βενιζέλου.

Η πανωλεθρία του Ελληνικού Στρατού λίγο αργότερα (1922) στον Σαγγάριο και η εκδίωξη των Ελλήνων της Δυτικής Μικρασίας από τις προαιώνιες εστίες τους, με κορύφωμα τη συμφορά της Σμύρνης, είναι τα επακόλουθα του εθνικού διχασμού. Οι Νεότουρκοι με τον Κεμάλ επικεφαλής που είχε εκθρονίσει τον σουλτάνο συνέχισαν σε όλη τη Μικρασία το έργο που από το 1916 είχαν αρχίσει στον Πόντο με τους Αρμενίους, τη μέχρι γενοκτονίας δηλαδή εξόντωση των χριστιανικών πληθυσμών. Επιτέλους τους ξεριζώσαμε, θα αναφωνήσει ο πρωταίτιος της βαρβαρότητας Τάλας πασάς. Ξεριζωμός που οι Νεότουρκοι είχαν αποφασίσει για όλους τους χριστιανικούς πληθυσμούς, άσχετα από την έκβαση των πολεμικών συρράξεων.

Γνωστό το εποικοδομητικό έργο που επιτέλεσαν με κόπο και μόχθο οι Μικρασιάτες, οι πλέον του ενάμισι εκατομμυρίου πρόσφυγες στη μητέρα Ελλάδα. Στην πατρίδα που πάσχισε να τους αποδεχθεί στους κόλπους της και να τους αφομοιώσει.

Ας μη θυμηθούμε τους χαλεπούς χρόνους της αντιπαλότητας των γηγενών απέναντι στους πρόσφυγες, που περιφρονητικά ονόμαζαν πρόσφηγκες και τουρκόσπορους, και ας μνημονεύσουμε μόνο τώρα που πέρασε πάνω από ένας αιώνας, μετά τον λεγόμενο Μεγάλο Πόλεμο, του 1914-18. Ας θυμηθούμε την προσφορά των Μικρασιατών στην πρόοδο της οικονομίας και της κοινωνίας, των γραμμάτων και των τεχνών, στον εκδημοκρατισμό και στον εξευρωπαϊσμό θα πω των περιοχών όπου εγκαταστάθηκαν. Και όλως ιδιαιτέρως στην τόνωση του Ελληνισμού, στην από τα σλαβικά στοιχεία πάντα απειλούμενη Μακεδονία. Εθνικό αυτό έργο των πατέρων και παππούδων μας σε περιφανή γωνιά της ελληνικής γης.

Είθε τα ιστορικά διδάγματα που έκαναν το Αιγαίο, την κοιτίδα του ελληνικού πολιτισμού, από των αρχαιοτάτων χρόνων να πάσχει σήμερα από ημιπληγία, είθε λέω ή πικρή εμπειρία των δύσκολων και σκαιών καιρών να οδηγήσει στον σωφρονισμό των επερχόμενων για τη συγκρότηση ενός ειρηνικού μέλλοντος αντάξιου του αναξιοπαθούντος γένους.