Ο Alan Turing και ο «Αρχιμήδης»

Το φθινόπωρο του 1950, στο άρθρο του με τίτλο «Υπολογιστικές μηχανές και νοημοσύνη», ο θεμελιωτής της επιστήμης του υπολογισμού Alan Turing θέτει το ερώτημα: «Μπορούν οι μηχανές να σκεφτούν;». Σημειώνει ότι οι όροι «μηχανή» και «σκέψη» δεν είναι σαφείς και ως πιο σαφές αντιπροτείνει το ερώτημα αν μπορούν οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές να κερδίσουν το «Παιχνίδι της μίμησης» – γνωστό και από την ομώνυμη ταινία με τον Benedict Cumberbatch. Τι είναι αυτό το παιχνίδι; Αν βάζαμε έναν άνθρωπο σε ένα δωμάτιο και έναν ηλεκτρονικό υπολογιστή σε ένα άλλο και δίναμε τόσο στον άνθρωπο όσο και στον υπολογιστή τη δυνατότητα να επικοινωνήσουν με τον έξω κόσμο μόνο μέσω ενός τερματικού στο οποίο δέχονται ερωτήσεις και δίνουν απαντήσεις, θα μπορούσε ένας κριτής που τους υποβάλλει ερωτήσεις, αλλά δεν γνωρίζει τίποτα εκ των προτέρων ούτε για τον άνθρωπο ούτε για τον υπολογιστή, να διαχωρίσει πίσω από ποιο τερματικό κάθεται ο άνθρωπος; Αν όχι, ο Turing υποστηρίζει ότι ο υπολογιστής έχει νοητικές δυνατότητες παρόμοιες με αυτές του ανθρώπου.

Εβδομήντα χρόνια μετά το άρθρο του Turing, οι αλγόριθμοι είναι σε θέση να υποκριθούν σε ικανό βαθμό ότι είναι πραγματικοί άνθρωποι, αρκετά ικανό ώστε να στρατολογούνται στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για την προώθηση ακραίων και διχαστικών απόψεων. Ευρύτερα οι αλγόριθμοι έχουν πλέον διεισδύσει, άλλοτε με θετική και άλλοτε με αρνητική επίδραση, σε κάθε πτυχή της πολιτικής, οικονομικής και κοινωνικής μας ζωής. Επιλέγουν το περιεχόμενο στο οποίο θα εκτεθούμε, από ειδήσεις έως διαφημίσεις προϊόντων, πολιτικές καμπάνιες, ταινίες και αναρτήσεις σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Δρουν ως ενδιάμεσοι στις αγορές που κάνουμε, στις μετακινήσεις μας, στην επιλογή καταλυμάτων όπου θα μείνουμε, ακόμα και στην επιλογή πιθανών ερωτικών συντρόφων. Και το κάνουν αυτό βασιζόμενοι στο τι έχουν «μάθει» για τις προτιμήσεις μας από τον όγκο δεδομένων που εμείς συνεισφέρουμε, είτε ευθέως είτε εμμέσως, στο οικοσύστημα που είναι στημένο πάνω στο Internet.

Αυτός ο όγκος των δεδομένων και η ταυτόχρονη έκρηξη στις δυνατότητες καταγραφής και επεξεργασίας τους καθώς και το τεράστιο ενδιαφέρον που προκαλούν αυτές οι δυνατότητες έχουν πυροδοτήσει τις πρόσφατες εξελίξεις στον τεχνολογικό τομέα. Ενας κύκλος είναι σε ραγδαία ανάπτυξη. Οσο περισσότερο χρόνο διαδρούμε με τις πλατφόρμες του Internet τόσο μεγαλύτερο ηλεκτρονικό αποτύπωμα αφήνουμε σε αυτές και τόσο καλύτερες γίνονται εκμεταλλευόμενες τα δεδομένα που έχουν στη διάθεσή τους. Αυτό τις κάνει πιο ελκυστικές, αυξάνει τον χρόνο διάδρασής μας μαζί τους και συνακόλουθα τα δεδομένα που παράγει αυτή η διάδραση και ούτω καθεξής.

Στο πλαίσιο που περιγράψαμε, η επιστήμη των υπολογιστών συνολικά και τα πεδία των αλγορίθμων, της επεξεργασίας δεδομένων και της τεχνητής νοημοσύνης ειδικά έχουν κάνει τεράστια πρόοδο την τελευταία δεκαπενταετία. Σε κάποιες νοητικές διεργασίες, όπως το σκάκι και το Go, οι αλγόριθμοι είναι σαφώς ανώτεροι του ανθρώπου. Σε άλλες, όπως η αναγνώριση και κατανόηση φωνής και εικόνας και η παραγωγή και μετάφραση κειμένου, οι αλγόριθμοι έχουν κάνει αλματώδη πρόοδο, τέτοια που η χρήση τους έχει ήδη μπει στην παραγωγή. Είναι ασφαλής η υπόθεση ότι οποιοσδήποτε τομέας της ζωής μας δεν χρησιμοποιεί ακόμα αυτές τις τεχνολογίες βρίσκεται στα πρόθυρα να μεταμορφωθεί από αυτές στις ερχόμενες δεκαετίες. Ταυτόχρονα όμως είναι σαφές ότι η ασφαλής χρήση της τεχνολογίας χρειάζεται αύξηση της αξιοπιστίας της, ενίσχυση της στατιστικής ασφάλειας των συμπερασμάτων που εξάγει από τα δεδομένα που έχει διαθέσιμα, αφαίρεση στερεοτύπων που ενδεχομένως εμπεριέχονται σε αυτά, προστασία των προσωπικών δεδομένων, δημοκρατικοποίηση της πρόσβασης στην τεχνολογία και ένα συνολικότερο πλαίσιο ηθικής χρήσης της.

Το ερευνητικό κέντρο «Αρχιμήδης», του οποίου θα ηγηθούμε με τους διακεκριμένους επιστήμονες Χρίστο Παπαδημητρίου και Τίμο Σελλή και τη συνδρομή ενός εξαιρετικού επιστημονικού συμβουλίου παγκοσμίου κύρους, έχει σκοπό να δώσει λύσεις σε αυτές τις προκλήσεις και να φέρει την Ελλάδα στο προσκήνιο των επιστημονικών εξελίξεων στον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης και τα συνεπικουρικά πεδία των αλγορίθμων, της επιστήμης δεδομένων και της στατιστικής. Ο «Αρχιμήδης» είναι ένα όραμα για το οποίο εργαστήκαμε σκληρά για πέντε χρόνια, έγινε με την σημαντική συνδρομή της Επιτροπής «Ελλάδα 2021» και της πολιτείας και θα λειτουργεί ως ανεξάρτητη μονάδα του ερευνητικού κέντρου «Αθηνά». Σκοπός μας είναι ο «Αρχιμήδης» να είναι πόλος έλξης που θα συγκεντρώσει μια κρίσιμη μάζα επιστημονικού ταλέντου από την Ελλάδα και τη Διασπορά και θα συνεισφέρει στη διασύνδεση των ιδρυμάτων της χώρας μας με αυτά του εξωτερικού. Θα υποστηρίξουμε δεκάδες ερευνητές από ελληνικά πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα, δεκάδες ερευνητές της Διασποράς και ακόμα πιο πολλούς ταλαντούχους φοιτητές. Θα στοχεύσουμε στη βασική έρευνα και θα υποστηρίξουμε τις εφαρμογές της στις επιστήμες ζωής, στο περιβάλλον, στον πολιτισμό, στις έξυπνες υποδομές και στην ψηφιακή διακυβέρνηση καθώς και σε παραγωγικούς τομείς όπου η Ελλάδα έχει συγκριτικό πλεονέκτημα, όπως ο τουρισμός, η αγροτική παραγωγή και η ναυτιλία. Και θα είμαστε αρωγός του ελληνικού οικοσυστήματος καινοτομίας σε αυτά τα αντικείμενα. Ο «Αρχιμήδης» θα δράσει σαν αρχιμήδειος μοχλός επιστημονικών και τεχνολογικών εξελίξεων στην Ελλάδα και την Ευρώπη.

Ο Κωνσταντίνος Δασκαλάκης είναι καθηγητής του Τμήματος Ηλεκτρολόγων Μηχανικών και Επιστήμης Υπολογιστών του ΜΙΤ και μέλος του Εργαστηρίου Πληροφορικής και Τεχνητής Νοημοσύνης του MIT