Υγεία: Ποιος θα πληρώσει;

Η υπερδεκαετής οικονομική κρίση στη χώρα μας και τα έντονα πανδημικά φαινόμενα που βρίσκονται σε εξέλιξη ανέδειξαν πλήρως τις στρεβλώσεις και τα μείζονα διαρθρωτικά προβλήματα του υγειονομικού τομέα που ενδημούν από μακρού στη χώρα μας. Εχει επισημανθεί πολλαπλώς ότι η συρρίκνωση της χρηματοδοτικής βάσης του συστήματος υγείας στην περίοδο αυτή, οι φθίνουσες αποδόσεις της παρούσας τεχνολογίας παραγωγής, η κόπωση του ανθρώπινου δυναμικού, η αρχαϊκή διοίκηση και η απουσία πολιτικής δέσμευσης και συνέχειας, ενοχοποιούνται για τις χαμηλές επιδόσεις και τις δυσλειτουργίες της ιατρικής περίθαλψης.

Με βάση τα διαθέσιμα δεδομένα η αδυναμία επαρκούς ελέγχου και διαχείρισης των μειζόνων παραγόντων κινδύνου για την υγεία (κάπνισμα, παχυσαρκία, απουσία φυσικής άσκησης κ.ά.), η πλημμελής παρακολούθηση και φροντίδα των χρόνιων νοσημάτων (42% του πληθυσμού ενηλίκων), η μη επιθυμητή έκβαση μεγάλων νοσολογικών κατηγοριών (διαβήτης, χρόνια αναπνευστική ανεπάρκεια, ισχαιμική καρδιοπάθεια κ.ά.), επιδρούν αρνητικά στον ρυθμό βελτίωσης του προσδόκιμου επιβίωσης σε έτη ζωής με ποιότητα. Ταυτόχρονα η υψηλή ιδιωτική δαπάνη με τη μορφή άτυπων πληρωμών και παραπληρωμών των νοικοκυριών προσεγγίζει το 40% της συνολικής δαπάνης για την υγεία, προσθέτει εμπόδια στην ισότιμη πρόσβαση των πολιτών στις υπηρεσίες ιατρικής περίθαλψης και διευρύνει τις κοινωνικές ανισότητες στην υγεία. Παράλληλα, η επιταχυνόμενη επικράτηση της τεχνολογικής ιατρικής και η αύξηση του κόστους της ιατρικής περίθαλψης εγείρουν ζητήματα αποδοτικής κατανομής των πόρων και τελικώς βιωσιμότητας του συστήματος υγείας. Υπό το πρίσμα αυτό συνιστά επείγουσα προτεραιότητα για τη διασφάλιση της απειλούμενης βιωσιμότητας και την αμφισβητούμενη κοινωνική νομιμοποίηση η ανασυγκρότηση του υγειονομικού τομέα. Η παρούσα κατάσταση επαναφέρει, έπειτα από δεκαετίες, το περίφημο ερώτημα του σπουδαίου αμερικανού οικονομολόγου της υγείας Βίκτορ Φιούκς: «Ποιος θα ζήσει;», πράγμα που υπονοεί το αδιέξοδο των συστημάτων υγείας σε σχέση με τη συνεχή αύξηση του κόστους της περίθαλψης και την αυξανόμενη διεύρυνση των αναγκών του πληθυσμού. Στο πλαίσιο αυτό, τέσσερις μείζονες διαστάσεις διαρθρωτικών αλλαγών αποτελούν την ικανή και αναγκαία συνθήκη για την ανασυγκρότηση της αγοράς υπηρεσιών υγείας ώστε να διασφαλιστεί η οικονομική βιωσιμότητα και η κοινωνική νομιμοποίηση του συστήματος υγείας. Η πρώτη διάσταση αναφέρεται στην ολοκλήρωση της μεταρρύθμισης του ΕΟΠΥΥ ως «μονοψωνίου» και «μοναδικού πληρωτή» με τη δυνατότητα άσκησης ασφαλιστικής πολιτικής, πράγμα εξαιρετικά κρίσιμο για τη ρύθμιση των υγειονομικών αγορών. Η δεύτερη διάσταση σχετίζεται με τον έλεγχο των μονοπωλιακών τάσεων στην πλευρά της προσφοράς, ιδίως στα σημεία μεγάλης ιατρικής εξειδίκευσης και υψηλής τεχνολογίας με την εισαγωγή μεθόδων ελεγχόμενου – από το κράτος – ανταγωνισμού και τη θέσπιση κοινών κανόνων στο σύνολο των υπηρεσιών υγείας του δημόσιου, κοινωνικού και ιδιωτικού τομέα. Συνδυαστικά, αποτελεί χρήσιμη παρέμβαση η βελτίωση της «ελαστικότητας» στις συνθήκες εργασίας και η εισαγωγή ενός συστήματος bonus-malus για τη βελτίωση της αποδοτικότητας στη διοίκηση και των καλών πρακτικών στην παροχή ιατρικών και νοσηλευτικών υπηρεσιών. Η τρίτη διάσταση αποδίδει έμφαση στην μεταφορά ισχύος στους χρήστες υπηρεσιών υγείας ώστε με την δυνατότητα πρακτικής έκφρασης των προτιμήσεων και την ελευθερία των επιλογών να μετέχουν στην λήψη των αποφάσεων διαμέσου των οποίων μπορεί να επιτευχθεί η ισότιμη και αποδοτική κατανομή των πόρων και η ποιότητα στην ιατρική περίθαλψη. Η δυνατότητα ενίσχυσης των χρηστών με την υποστήριξη της τεκμηριωμένης ενημέρωσης και της ασφαλιστικής κάλυψης ώστε να δρουν ως υπεύθυνοι «αγοραστές» συνιστά κρίσιμο ζήτημα για την ενδυνάμωση της θέσης τους ως καταναλωτών υπηρεσιών ιατρικής περίθαλψης. Η τέταρτη διάσταση συναρτάται με τη χρηματοδότηση και την αποζημίωση της ιατρικής περίθαλψης και πρωτίστως με τη διεύρυνση της χρηματοδοτικής βάσης από δημόσιες πηγές και ειδικούς φόρους που αποτρέπουν από την κατανάλωση μη υγιεινών προϊόντων και την υιοθέτηση βλαπτικών συμπεριφορών.

Στην κατεύθυνση αυτή ένα σύστημα προοπτικής χρηματοδότησης και προκαθορισμένων τιμών μπορεί να συμβάλλει στη δίκαιη και αποδοτική κατανομή των πόρων. Η υψηλή (εκτός ασφαλιστικής κάλυψης) ιδιωτική δαπάνη που ενοχοποιείται για την πρόκληση καταστροφικής δαπάνης και πτώχευσης των νοικοκυριών απαιτείται να αντιμετωπισθεί με τη συγκρότηση σχημάτων συμπληρωματικής ασφάλισης. Στη διάρκεια της πανδημίας κατέστη προφανές ότι η «αχίλλειος πτέρνα» του συστήματος υγείας στη χώρα μας είναι οι υπηρεσίες δημόσιας υγείας και η πρωτοβάθμια φροντίδα, που πρέπει να αποτελέσουν τις πρώτες επιλογές παρέμβασης. Στο πλαίσιο αυτό, το ερώτημα του Φιούκς «ποιος θα ζήσει;» συνδέεται με το δίδυμο ερώτημα «ποιος θα πληρώσει;», και η απάντηση είναι ότι οι διαρθρωτικές αλλαγές που αναφέρονται προηγουμένως αποτελούν επείγουσα και επιτακτική αναγκαιότητα για τη βιωσιμότητα του υγειονομικού τομέα στη χώρα μας.

Ο Γιάννης Κυριόπουλος είναι ομότιμος καθηγητής Οικονομικών της Υγείας στην Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας (ΕΣΔΥ)