Είναι ηγέτης ο Ανδρουλάκης;

Πίσω από τον αφορισμό «δεν είναι αληθινός ηγέτης», που στοχεύει στην απαξίωση πολιτικών, υποκρύπτεται μια βασική παραδοχή: ότι η ηγεσία εξαρτάται αμιγώς από την προσωπικότητα του ηγέτη. Αν, δηλαδή, ένας πολιτικός δεν έχει τα χαρίσματα ενός Ανδρέα Παπανδρέου ή ενός Κωνσταντίνου Καραμανλή, δεν είναι αληθινός ηγέτης. Πρόκειται για μια παραδοχή που έχει καταρριφθεί στο πεδίο της κοινωνικής ψυχολογίας. Ενώ η προσωπικότητα ενός ηγέτη δεν είναι άνευ σημασίας, η ηγεσία είναι πρωτίστως μια ομαδική διαδικασία που εξαρτάται από μια συγκεκριμένη κατάσταση, από τα χαρακτηριστικά των ακολούθων και από συμπεριφορές του ηγέτη που δεν εδράζονται απαραίτητα στην προσωπικότητά του. Μόνο υπό αυτό το πρίσμα μπορούν να κριθούν οι προοπτικές ηγεσίας κάποιου, συμπεριλαμβανομένου του Νίκου Ανδρουλάκη.

Η ηγεσία, για παράδειγμα, των δύο κορυφαίων πολιτικών της τελευταίας πενταετίας, του Αλέξη Τσίπρα και του Κυριάκου Μητσοτάκη, δεν εδράζεται τόσο στην προσωπικότητά τους όσο σε βασικά στοιχεία της πολιτικής ταυτότητάς τους που ταίριαξαν με τα αιτήματα του ελληνικού λαού. Ο μεν Τσίπρας αξιοποίησε την εμπειρία του στη διεκδίκηση ουτοπικών αιτημάτων από τα σχολικά του χρόνια ώστε να προτάξει ανεδαφικά αντιμνημονιακά αιτήματα με πειστικό τρόπο. Δεν θα γινόταν, ωστόσο, πρωθυπουργός αν ο Αντώνης Σαμαράς δεν είχε αρχικά καλλιεργήσει το αντιμνημονιακό μέτωπο από το οποίο αργότερα αποχώρησε ή αν ο Αλέκος Αλαβάνος δεν του είχε παραχωρήσει την ηγεσία το 2008, λίγο πριν σκάσει η βόμβα της χρεοκοπίας στα χέρια του ΠΑΣΟΚ. Υπήρξε ο ιδανικός πολιτικός αντιρρησίας την κατάλληλη στιγμή. Αναπόφευκτα, η πτώση της δημοτικότητάς του συνέπεσε με την πτώση του αντιμνημονιακού μετώπου. Ο δε Μητσοτάκης ευνοήθηκε επίσης από ταυτόχρονες πολιτικές συγκυρίες. Πρώτον, προσπάθησε να αναλάβει την ηγεσία ως τεχνοκράτης σε μια περίοδο που η κυβέρνηση έπασχε εμφανώς σε αυτόν τον τομέα. Δεύτερον, η μετριοπαθής πολιτική του στάση προσέλκυσε ψηφοφόρους του Κέντρου επειδή δεν μπορούσε να εκφράζει τον χώρο ο ΣΥΡΙΖΑ. Τρίτον, αντιτάχθηκε, πιθανότατα όχι αυθεντικά, στην κρίσιμη συγκυρία της Συμφωνίας των Πρεσπών ώστε να συσπειρώσει το δεξιό του ακροατήριο.

Είναι εμφανές ότι και οι δύο δεν έχουν πάγια χαρακτηριστικά προσωπικότητας που να τους αναδεικνύουν ως ηγέτες, αλλά είναι απλώς άνθρωποι που βρέθηκαν να εκφράζουν συγκεκριμένες κοινωνικές ομάδες σε συγκεκριμένες συγκυρίες. Παρά τον συγκυριακό του χαρακτήρα, το βασικό στοιχείο που δένει τον ηγέτη με την πλειονότητα των ψηφοφόρων του δεν αλλάζει εύκολα. Ούτε ο Αλέξης Τσίπρας μπορεί να αλλάξει την ταυτότητα του πολιτικού αντιρρησία ως βασικού συνδετικού του κρίκου με τους Ελληνες ούτε ο Κυριάκος Μητσοτάκης θα μπορέσει, αν συνεχίσει την παρούσα του πορεία στο μέτωπο της πανδημίας, να διατηρήσει την κυριαρχία του εφόσον απολέσει την εικόνα του αποτελεσματικού φιλελεύθερου τεχνοκράτη.

Υπό αυτό το πρίσμα, είναι ενδιαφέρον να εξετάσουμε την περίπτωση Ανδρουλάκη. Ποια είναι η βάση της αλληλεπίδρασής του με τον κόσμο; Προς το παρόν, έχει τοποθετηθεί κυρίως απέναντι στους υποψηφίους του ΚΙΝΑΛ, με κεντρικό μήνυμα ότι είναι νέος και άφθαρτος. Ασφαλώς αυτό το μήνυμα θα φθίνει πολύ γρήγορα. Επομένως πρέπει να βρει άλλο στοιχείο που τον εκφράζει και αποτελεί τη βάση της σχέσης του με τον κόσμο. Κάτι που τον διαφοροποιεί από τον «αντιρρησία» Τσίπρα και τον «τεχνοκράτη» Μητσοτάκη. Ενδεχομένως το ζητούμενο είναι αυτό για το οποίο κατηγορείται: οι λεγόμενοι «μηχανισμοί». Ο Ανδρουλάκης έχει φτιάξει ένα δίκτυο υποστηρικτών και ακολούθων σε όλη την Ελλάδα. Φιλοδοξεί να κάνει μια επανάσταση «από κάτω προς τα πάνω». Η ταυτότητα του δημοκράτη πολιτικού που λογοδοτεί και δίνει λόγο σε όλους τους πολίτες είναι κάτι που θα τον διαχωρίσει από τους βασικούς πολιτικούς αντιπάλους του. Είναι επίσης κάτι που λείπει από τους πολίτες που δεν νιώθουν ότι έχουν πλέον λόγο στις εξελίξεις. Ασφαλώς, όσο το κόμμα μεγαλώνει, τόσο θα δυσκολεύει το εγχείρημα. Ωστόσο, η διαμόρφωση μιας διαρκούς σχέσης με τους πολίτες και η ταυτότητα του «δημοκράτη πολιτικού» είναι το στοίχημα του Νίκου Ανδρουλάκη. Η έκβαση αυτού του στοιχήματος θα κρίνει τελικά αν είναι «αληθινός ηγέτης».

O Aλέξης Αρβανίτης είναι επίκουρος καθηγητής Κοινωνικής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης