Ηθος ή διάνοια;

Δεν είναι η πρώτη φορά που μια κρίση στις κοινωνίες μας, στις αξίες μας, στις ιδέες μας, ακόμη και στις ανάγκες μας, αλλά και στις πιθανές λύσεις των προβλημάτων μας, επαναφέρει στη μνήμη τις έξοχες σελίδες της «Ιστορίας» του Θουκυδίδη, όταν αρχίζει ο Πελοποννησιακός Πόλεμος και πολιορκείται από τους Λακεδαίμονες η Αθήνα. Είναι ο χρόνος που η πολιορκημένη πόλη γίνεται καταφύγιο όλων των πολιτών που ζουν στην ύπαιθρο ως ψαράδες, αγρότες, ποιμένες, τεχνίτες, φύλακες, αφεντάδες και δούλοι. Οταν τα στρατεύματα των πολιορκητών κατασκήνωσαν στη γύρω από τα τείχη της Αθήνας περιοχή, ρήμαζαν τους καρπούς, τα γεννήματα, τα πηγάδια, τα καμίνια, τις αποθήκες. Μια πολιορκία που γίνεται μακριά από τον τόπο των πολιορκητών επιτυγχάνει μόνο αν έχει επισιτισμό που της εξασφαλίζει ο εχθρός. Αυτό, και οι Αθηναίοι και οι Σπαρτιάτες το γνώριζαν από το έπος, την «Ιλιάδα» του Ομήρου. Τα δέκα χρόνια της πολιορκίας σε τόπο χιλιάδες μίλια μακριά από την πατρίδα, οι πολιορκητές άντεξαν γιατί ρήμαξαν τον τόπο, μην αφήνοντας ούτε και τις γυναίκες χωρίς να τις βιάσουν. Εξάλλου η «Ιλιάδα» ως αφήγηση ξεκινάει με έναν ιερέα πατέρα που έρχεται στο στρατόπεδο των Ελλήνων για να ζητήσει την κόρη του που τη βιάζει στη σκηνή του ο Αγαμέμνων. Ο αμετανόητος εκείνος μονάρχης μια βασιλοκόρη των ηττημένων, την Κασσάνδρα, έφερε στην πατρίδα, επιστρέφοντας, και το πλήρωσε σφαγμένος από τη γυναίκα του στο λουτρό, που και εκείνη, εξαιτίας της απουσίας τού συζύγου, είχε μπάσει στο κρεβάτι της τον Αίγισθο, συγγενή του Αγαμέμνονα.

Ο Θουκυδίδης στις παραγράφους που καταγράφει τη μεταβολή των ηθών και των ιδεών, με σοφία στην παρατήρηση, στην ουσία σκάβει βαθιά και αναζητεί τις ρίζες όπου κρύβονται τα πρωτόγονα ένστικτα, τα οποία με αγώνα και αγωνίες ο ιστορικός άνθρωπος σκέπασε και άμβλυνε με τα στρώματα των πολιτιστικών του και των κοινωνικών του κατακτήσεων. Είχα πατέρα φιλόλογο και, όταν χρειάστηκε μέσα στην Κατοχή να πάρει μετάθεση για την κωμόπολη της μητέρας μου, σε τρυφερή ηλικία με έμαθε να διαβάζω τον Θουκυδίδη. Καθημερινά στα τραγικά γεγονότα της Αθήνας και της αρρώστιας του τόπου μας. Κάθε φορά που στη γειτονιά μια οικογένεια ξεπουλούσε στον μαυραγορίτη, για ένα φάρμακο, την τραπεζαρία ή το σαλόνι, ακόμα και όταν σε μια δική μου περιπέτεια (συνεχής αιμορραγία της μύτης λόγω ανατομικής διαμαρτυρίας) ξεπούλησε την Εγκυκλοπαίδεια του Πυρσού, μας διάβαζε τις παραγράφους του Θουκυδίδη. Ο μέγας ιστορικός είχε κι ο ίδιος, όπως και ο Περικλής, νοσήσει από τον λοιμό, που από την ακριβή περιγραφή του ιστορικού οι επιδημιολόγοι αργότερα αναγνώρισαν ότι επρόκειτο για κοιλιακό τύφο, μόλυνση από τα πηγάδια της Αθήνας (η Αθήνα έως την εποχή μας που έγινε το Φράγμα του Μαραθώνα έπινε και έπλενε με πηγαδίσιο νερό – πρόλαβα το 1947, που επισκέφτηκα την Αθήνα, αυλές με σφραγισμένα πηγάδια από την Ούλεν για να μη χάνει έσοδα!). Η μητέρα της μητέρας μου συχνά αναφερόταν στη θανατηφόρο γρίπη των αρχών του 20ού αιώνα και την πανδημική ελονοσία, πριν από τη σωτήρια ανακάλυψη του χαπιού. Και τότε υπήρχαν οι αρνητές του χαπιού, και τότε χάθηκαν ζωές, γιατί ηλίθιοι συμπολίτες των ασθενών, όπως στις ημέρες μας, πίστευαν πως ο Θεός συμμαχεί με την πανδημία για να αυξήσει τους κατοίκους του Παραδείσου αλλά και της Κολάσεως.

Κι ας έρθουμε στα δικά μας, τωρινά καμώματα. Μια πρώτη παρατήρηση που δεν χρειάζεται και ιδιαίτερη επιχειρηματολογία να φανεί η αλήθεια της: όταν ακούς και βλέπεις γιατρούς, επιστήμονες, δασκάλους, αστυνομικούς, στρατιωτικούς, που η Παιδεία μας επιμένει, και δικαίως, να θεωρεί ταγούς της κοινωνίας, να παίρνουν (λόγω κοινωνικής προβολής) θέση δημόσια εναντίον του εμβολίου για τον πάνδημο ιό, υποχρεούσαι εκ των πραγμάτων να παραδεχθείς, και μάλιστα με επιστράτευση ιστορικών δεδομένων, πως άλλο πράγμα το ήθος και άλλο οι γνώσεις, ακόμη και οι ιδέες.

Η αρχαία τραγωδία, με τη σοφή ανάγνωσή της από τον Αριστοτέλη στην «Ποιητική» του, μας δίδαξε πως άλλο πράγμα σε έναν ανθρώπινο χαρακτήρα είναι το ήθος και άλλο η διάνοια. Το είχε, βέβαια, καταγράψει πρώτος ο Ομηρος, αλλά ο Αριστοτέλης το μελέτησε θεωρητικά. Εκτοτε διαβάσαμε με αυτή την εκτίμηση των ανθρώπινων πράξεων τα ιστορικά τεκμήρια κάθε εποχής. Γνωρίσαμε «αγράμματους» γέροντες και γερόντισσες στα χωριά μας με μια βαθιά φιλάνθρωπη γνώση, μια εμπειρία και μια κρίση αλάθευτες. Και πετύχαμε στον βίο μας κτηνώδεις, π.χ., δασκάλους, βασανιστές μικρών παιδιών και απαξιωτικούς στους συναδέλφους τους, που όμως έπαιζαν έξοχη κιθάρα, είχαν ξεσκολίσει τα Λατινικά και γνώριζαν τα προϊόντα των χωρών του Αμαζονίου! Αφήνω, βέβαια, τη γνώση των ομηλίκων μου από αξιωματικούς των Ναζί που, έχοντας εκτελέσει πατριώτες αντιστασιακούς στον τοίχο του νεκροταφείου, στον στρατώνα γαυρίαζαν μιλώντας με την ερασμιακή προφορά, ξεφούρνιζαν στίχους του Ομήρου ή, μετά το μακελειό στην Καισαριανή, χειροκροτούσαν στο Ηρώδειο αρχαία τραγωδία.

Ο πολύς και μέγας, χωρίς αμφιβολία, φιλόσοφος Χάιντεγκερ κυκλοφορούσε στο Βερολίνο με τη στολή των SS και ο μέγας Πιραντέλο με τη στολή της φασιστικής φάλαγγας. Αφήνω πως ο μεγαλύτερος, χωρίς αμφιβολία πάντα, ποιητής του 20ού αιώνα, ο Εζρα Πάουντ, ασπάστηκε τον φασισμό και οι πατριώτες του Αμερικανοί, που πολέμησαν τον Αξονα, τον συνέλαβαν, τον έκλεισαν σαν λύκο σε κλουβί και τον έκαναν κατάπτυστο θέαμα. Δικαίως. Οταν ένας λαός έχει χάσει εκατοντάδες χιλιάδες για την ελευθερία, δεν θα σεβαστεί έναν φασίστα που έγραψε έξοχα χαϊκού!

Να γιατί νιώθει κανείς αποτροπιασμό όταν μέσα στην πανδημική αρρώστια, που στέλνει χιλιάδες ανθρώπους στον θάνατο κάθε μέρα στην οικουμένη, ακούει και βλέπει ανάμεσα σε ανόητους, βλάκες, αστοιχείωτους, εγωιστές ανθρώπους της επιστήμης, της τέχνης και της διοίκησης όχι μόνο να αρνούνται το εμβόλιο, αλλά και την ίδια την ύπαρξη του λοιμού, και να χρησιμοποιούν το όποιο κύρος έχει το επάγγελμα ή η θέση τους στον κοινωνικό ιστό για να αποτρέπουν από το εμβόλιο, να περιφρονούν τους ειδικούς και να κυκλοφορούν αδιαφορώντας αν διασπείρουν, εκτός από το ψεύδος, ίσως και τον ίδιο τον ιό ως φορείς του.

Από την εποχή του Ομήρου, αλλά κυρίως την εποχή και τα έργα του Αισχύλου, έγινε σαφής και κάθετος ο διαχωρισμός του ήθους από τη διάνοια. Η διάνοια, ανάμεσα στα άλλα, μας όπλισε με ασφυξιογόνα αέρια, με την ατομική βόμβα, τα ναρκωτικά και τον Ποινικό Κώδικα που εννόησε το Κεφάλαιο. Και το ήθος, όπως έξοχα μας το παρέδωσε ο Αισχύλος στην «Ορέστεια», κατοικεί στις φτωχικές αυλές, στο παραγώνι, στο φυσερό, στη Βηθλεέμ του κυνηγημένου βρέφους και στις πληγές του Μακρυγιάννη. Αυτό κατορθώνεται όταν, όπως έλεγε ο ήρωας, είμαστε στο Εμείς και όχι στο Εγώ.

Το Ηθος λέει: «Αν έχω να διαλέξω ανάμεσα στον τραπεζίτη και τον γιατρό, διαλέγω τον γιατρό».