Ανέστιοι και εξόριστοι

Η λέξη ανέστιος επιβιώνει αναλλοίωτη από την εποχή του Ομήρου, από τον 8ο αιώνα π.Χ. ως τις ημέρες μας. Ανέστιος δεν είναι απλώς ο άστεγος χωρίς την ασφαλή αγκαλιά, τη θέρμη της εστίας του οίκου του, είναι ο άτυχος διωγμένος που αναγκάζεται να ζει μακριά από την αγαπημένη του γενέτειρα, έξω από την πατρίδα, ενίοτε χωρίς γυναίκα και παιδιά, «ἄπαις τε κἀγύναιξ κἀνέστιος» (Σοφοκλή S.Fr.), πρόσφυγας ή μετανάστης.

Οι Ελληνες, ειδικά οι Αθηναίοι του 5ου αι. π.Χ., εκτιμούσαν βαθιά την τεράστια αξία της εστίας, της πόλης-κράτους και πατρίδας τους, καταδίκαζαν σε εξορία, έστω για ένα χρονικό διάστημα, ανεπιθύμητους πολιτικούς, αντί φυλάκισης και δήμευσης περιουσίας. Προσωπικότητες του αρχαίου κόσμου δοκίμασαν την πίκρα του ξενιτεμού, έζησαν ακούσια μακριά από την εστία τους, διωγμένοι, με την προσμονή πάντα του νόστου, ακόμη και ως φιλοξενούμενοι σε οίκους και αυλές βασιλέων πολυτελείς.

Η επαίσχυντη κυβερνητική τακτική της εξορίας των ανεπιθύμητων πολιτικών αντιπάλων είναι πανάρχαια. Ο εκτοπισμός ωστόσο, η εξορία των ανεπιθύμητων σε νησιά του Αιγαίου, είναι πρακτική που καθιερώθηκε, όπως φαίνεται, στα ρωμαϊκά αυτοκρατορικά χρόνια. Προξενεί εντύπωση ότι και νησιά του Αιγαίου μεγάλα, καταπράσινα και εύφορα, περιζήτητα σήμερα για θερινές ανέμελες διακοπές, όπως η Λέσβος, η Σάμος, η Ρόδος και η Κως, ακόμα και η Kρήτη, είχαν επιλεγεί ως τόποι εξορίας στα χρόνια της ρωμαιοκρατίας, από τον 1ο αιώνα π.Χ. και εξής. Εξορίας όχι απλώς ανεπιθύμητων πολιτικών αντιπάλων αλλά ισχυρών και επώνυμων μελών της αριστοκρατίας, μελών του αυτοκρατορικού οίκου, συγκλητικών, αξιωματούχων της κυβέρνησης, γυναικών της ανώτερης τάξης, καθώς επίσης ρητόρων, «επικίνδυνων» φιλοσόφων και δασκάλων.

Οι διακεκριμένοι αυτοί και εύποροι ρωμαίοι πολίτες, ακόμη και αν είχαν διαπράξει σοβαρά εγκλήματα, είχαν τη δυνατότητα να επιλέξουν την εξορία από τη φυλάκιση στην πατρίδα ή και τον θάνατο. Ο αριθμός των εξόριστων ήταν μεγάλος, οι συνθήκες όμως διαβίωσής τους περιγράφονται ως πολυτελείς. Οι περιορισμοί που είχαν επιβληθεί στα χρόνια του πρώτου αυτοκράτορα Οκταβιανού Αυγούστου σε σύγκριση με αυτούς της πρόσφατης ιστορίας μας ηχούν παράξενα, όπως για παράδειγμα: α) να μη διαμένουν οι εξόριστοι στην ενδοχώρα των νησιών, β) να διατηρούν μόνο ένα μεγάλο πλοίο των τριάντα τόνων και δύο μικρότερα σκάφη με κουπιά, γ) να μην έχουν περισσότερους από είκοσι υπηρέτες. Οσο για την περιουσία τους, δεν έπρεπε απλώς να ξεπερνά το μισό εκατομμύριο σηστέρτιους! Tον εξόριστο ακολουθούσαν ενίοτε η σύζυγος και τα παιδιά του.

Η πολιτική αυτή της Ρώμης δεν αποσκοπούσε προφανώς στη φυσική εξόντωση των αντιπάλων, αλλά στην απομάκρυνσή τους από το προσκήνιο των πολιτικών εξελίξεων στην καρδιά της αυτοκρατορίας. Ενα από τα θετικά στοιχεία αυτής της πολιτικής ήταν ότι οι εύποροι ρωμαίοι εξόριστοι συνέβαλαν στην οικονομική αναθέρμανση των νησιών του Aιγαίου που μαστίζονταν τότε από ολιγανθρωπία και απειλούνταν με ερήμωση. Pωμαίος συγκλητικός εξόριστος το 65 μ.X. στην Ανδρο ως συνεργός σε συνωμοσία στη Ρώμη καθώς και η πλούσια σύζυγός του υπήρξαν ευεργέτες του νησιού.

ΣΤΑ ΜΙΚΡΟΤΕΡΑ ΝΗΣΙΑ. Στα μεγάλα νησιά εξορίας του Αιγαίου προστέθηκαν σταδιακά και μικρότερα όπως η Σέριφος, η Κύθνος και κυρίως η ξερή και έρημη Γυάρος και η μικρή Δονούσα που προορίζονταν για βαρυποινίτες. Ο Κάσσιος Σεβέρος, φημισμένος ρήτορας της εποχής του Αυγούστου, εξορίστηκε αρχικά, το 12 μ.X., στην Kρήτη, όπου συνέχισε να γράφει τους λιβέλους του, οπότε δικάστηκε εκ νέου και εξορίστηκε αυτή τη φορά στη Σέριφο. Ο κυβερνήτης της επαρχίας της Ασίας Γναίος Ιούνιος Σιλανός, που κρίθηκε ένοχος για κατάχρηση εξουσίας και εκβιασμό, καταδικάστηκε σε εξορία στην έρημη Γυάρο. Η αδελφή του, ωστόσο, γυναίκα με πλούτη και επιρροή και ιέρεια της θεάς Εστίας στη Ρώμη, κατάφερε να πείσει τελικά τη Σύγκλητο να εξορίσει τον σύζυγό της στην Κύθνο, όπου ζούσαν τουλάχιστον άνθρωποι. O κυβερνήτης της Ισπανίας Γναίος Βίβιος Σερένος που καταδικάστηκε για βιαιότητες το 23 μ.X., στα χρόνια του αυτοκράτορα Τιβέριου, εξορίστηκε τελικά σε ένδειξη επιείκειας στην Αμοργό και όχι στη Γυάρο, όπως είχε αρχικά αποφασιστεί.

Η Χίος είχε γίνει ιδιαίτερα δημοφιλής τόπος εξορίας κατά τον 2ο αιώνα μ.Χ. Τις συνθήκες διαβίωσης των εξορίστων στο νησί περιγράφει γλαφυρά ο βοιωτός λόγιος Πλούταρχος στο σύγγραμμά του Περί Φυγής: Οι εύποροι εξόριστοι μπορούσαν να συνεχίσουν να απολαμβάνουν την κοσμική ζωή τους, να διαμένουν σε άνετες επαύλεις με λουτρά και δούλους, να ψαρεύουν στις θάλασσες του Αιγαίου και να κυνηγούν λαγούς, να οργανώνουν εξορμήσεις σε γραφικά τοπία. O Φαβορίνος, ένας γαλάτης λογοτέχνης φίλος του αυτοκράτορα Aδριανού, εξορίστηκε στη Xίο επειδή είχε κριθεί ένοχος για έλλειψη διακριτικότητας σε κάποιο λογοτεχνικό κείμενό του!  Aνάμεσα στους εξόριστους κατά την περίοδο της ρωμαιοκρατίας υπήρχαν και άτομα από τη μεσαία τάξη και σπανιότερα και από κατώτερα κοινωνικά στρώματα, που ωστόσο είχαν κύρος και έχαιραν εκτίμησης μεταξύ των συμπολιτών τους. Eίναι γνωστή η περίπτωση του (Aγίου) Iωάννη του Θεολόγου, ο οποίος εξορίστηκε στην Πάτμο για να απαλλαγούν από την καυστική ρητορική του ορισμένοι μεγαλόσχημοι κληρικοί και άλλοι. Eκεί οραματίστηκε και συνέγραψε την Aποκάλυψη.

Είναι γεγονός ότι οι τόποι εξορίας ήταν διαβαθμισμένοι. Χωρίς αμφιβολία η Χίος ήταν πιο ελκυστική από την Ικαρία. Η Ικαρία δεν είχε την αίγλη της Σάμου, ήταν ωστόσο προτιμότερη από την Αστυπάλαια ή τη Σέριφο και οπωσδήποτε από τη Γυάρο. Στη διάρκεια του ελληνικού Εμφυλίου εξορίστηκαν στην Iκαρία πολλοί αριστεροί επώνυμοι και ανώνυμοι, συμπεριλαμβανόμενου του Μίκη Θεοδωράκη. Δεν έχαιραν βέβαια των ανέσεων και της ελευθερίας ορισμένων εύπορων Pωμαίων που είχαν εξοριστεί στη Ικαρία, γενέτειρα της μακαρίτισσας της μάνας μου Λεμονιάς Ανταράκη. Κάθε άλλο, ισχυρή αστυνομική δύναμη συγκέντρωνε τους εξόριστους του Εμφυλίου σε ορισμένα χωριά και περιόριζε αυστηρά τις κινήσεις και τις συγκεντρώσεις τους. Xρειαζόταν άδεια να μετακινηθεί κανείς από ένα χωριό στο άλλο, όπως μου περιέγραφε ο μακαρίτης αδελφός της μάνας μου Kωστής Aνταράκης από τον Eύδηλο της Ικαρίας, που γνώριζε τα δεινά των εξορίστων άριστα, γιατί συγκαταλεγόταν και ο ίδιος μεταξύ τους.

Ο Πέτρος Θέμελης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας