Υπάρχουν φαντάσματα;

Σε πρόσφατη σφυγμομέτρηση του IPSOS που δημοσιοποιήθηκε από το CNN, με ερώτημα «εάν πιστεύετε στην ύπαρξη φαντασμάτων», 46% των αμερικανών πολιτών απάντησε θετικά. Σε παρόμοια ερώτηση, 40 χρόνια πριν, είχε απαντήσει θετικά το 11%. Με άλλα λόγια, αύξηση πάνω από 400%. Ο ανορθολογισμός καλπάζει στις φιλελεύθερες δημοκρατίες και η πλέον πρόσφατη μετάλλαξή του είναι το αντιεμβολιαστικό κίνημα. Αξίζει βέβαια να θυμηθούμε ότι πριν από 8 χρόνια, το 33% των ελλήνων πολιτών πίστευε ότι μας ψεκάζουν με αόρατα αεροπλάνα, σε πλήρη αντιστοιχία με παρόμοια παγκόσμια θεωρία συνωμοσίας.

Τα παραπάνω είναι αρκετά για να διαπιστώσουμε ότι ο ανορθολογισμός και ο αντιεμβολιασμός δεν είναι φαινόμενα που έπεσαν ξαφνικά από τον ουρανό. Αντίθετα, είναι το αποτέλεσμα μιας μακράς διαδικασίας που κορυφώθηκε, με βίαιο πολλές φορές τρόπο, στη διάρκεια της πανδημίας. Η άρνηση του εμβολιασμού είναι η άρνηση του ορθού λόγου, ο οποίος συγκροτεί το ιδεολογικό DNA των φιλελεύθερων δημοκρατιών και των κοινωνιών της νεωτερικότητας. Η φιλελεύθερη δημοκρατία εδράζεται στην αμφιβολία και αποστρέφεται τις βεβαιότητες. Οι φορείς των βεβαιοτήτων συγκροτούν πολύ σοβαρό κίνδυνο για την ίδια τη Δημοκρατία.

Η απόπειρα εξήγησης του φαινομένου είναι μια διανοητική πρόκληση. Σίγουρα δεν υπάρχει μια μονοδιάστατη εξήγηση σε ένα τόσο πολύπλοκο ζήτημα. Υποστηρίζω όμως ότι η αφετηρία, η ρίζα, του κακού είναι το τέλος των μεγάλων αφηγήσεων που συντελέστηκε στις αρχές της δεκαετίας του ’90 με την κατάρρευση του τείχους του Βερολίνου. Μέχρι τότε, η ανθρωπότητα πορευόταν διπολικά, ανάμεσα σε δύο στρατόπεδα, το σοσιαλιστικό και το καπιταλιστικό. Μετά την πτώση του αντίπαλου δέους η φιλελεύθερη δημοκρατία έμεινε μόνη της και άρχισε την ενδοσκόπηση. Οι ταξικές προσκολλήσεις σύντομα αντικαταστάθηκαν από τις πολλαπλές κοινωνικές ταυτότητες, ακόμα και στα ίδια τα πρόσωπα, με επάλληλες και αλληλοσυγκρουόμενες πολλές φορές ταυτοτικές συνδηλώσεις. Οι κοινωνίες αποσαθρώθηκαν και τα πολιτικά συστήματα βαλκανιοποιήθηκαν.

Μέσα σε αυτή τη νέα ιδεολογικά θρυμματισμένη πραγματικότητα αναδύθηκε μια νέα διχοτομία, εκείνη αυτών που αμφέβαλλαν και αυτών που είχαν βεβαιότητες. Οι φορείς των βεβαιοτήτων είναι φαιοκόκκινοι. Πιστεύουν ότι κατέχουν το εργαλείο της απόλυτης αλήθειας, είτε από αριστερή, είτε από δεξιά οπτική γωνία. Πολλές φορές χωρίς πολιτικό πρόσημο. Συνήθως απαντώνται σε μεγάλη πυκνότητα στα δύο άκρα του πολιτικού φάσματος. Η βεβαιότητα, τους οδηγεί σε άρνηση της πραγματικότητας, όταν αυτή δεν συμφωνεί με παγιωμένες ιδέες που έχουν στο μυαλό τους. Πρόσφατα στις ΗΠΑ, πέθαναν από κορωνοϊό 4 ραδιοφωνικοί παραγωγοί, οι Robert Enyart, Dick Farrel, Phil Valentine και Marc Bernier, που ήταν ζηλωτές εναντίον των εμβολιασμών. Αρνήθηκαν να αναγνωρίσουν το λάθος τους, ακόμα και στις τελευταίες τους στιγμές.

Οι φορείς των βεβαιοτήτων, είναι αναπόφευκτο να είναι ευεπίφοροι στις αυταρχικές προδιαθέσεις. Ενας στους τρεις έχει τέτοιου είδους προδιαθέσεις υποστηρίζει η Anne Applebaum. Αυτό ίσως εξηγεί τη μεταμόρφωση φυσιολογικών, κατά τα άλλα, και μορφωμένων αρνητών, όταν μιλάνε για το θέμα των εμβολιασμών. Μια άλλη προσωπικότητα αναδύεται. Ενας φανατικός μη-λόγος εκπέμπεται, κάτι που κάνει αδύνατη κάθε επικοινωνία.

Πώς τους αντιμετωπίζει κανείς, δεδομένου ότι η άρνηση της επιστήμης είναι πολύ επικίνδυνη ατραπός; Η μαχόμενη Δημοκρατία πρέπει να είναι ανυποχώρητη, θεσπίζοντας κανόνες και επιβάλλοντας κυρώσεις. Κάθε ανοχή, συνιστά λαϊκιστική υποχώρηση. Δεν έχουμε ανάγκη από πολιτικάντηδες αλλά από πολιτικούς ηγέτες.

Ο Πέτρος Παπασαραντόπουλος είναι εκδότης και συγγραφέας