Στις γειτονιές του μίσους

Οταν ένας 15χρονος σε μια λαϊκή συνοικία της Θεσσαλονίκης τεντώνει το χέρι και απειλεί με έναν ναζιστικό χαιρετισμό, προφανώς κάτι συμβαίνει που ξεπερνάει την εκρηκτικότητα και την οργή που μπορεί να κρύβει η ηλικία του. Ο συναγερμός είναι σκόπιμο να δυναμώσει όταν ο ίδιος έφηβος επιδιώκει να έχει έναν πρωταγωνιστικό ρόλο σε βίαιες συγκρούσεις, αντιμετωπίζοντας τη συμμετοχή του ως ηρωική στιγμή. Η περηφάνια μέσα από μία έκρηξη μισαλλοδοξίας που μπορεί να νιώθει αυτό το παιδί, είναι πολύ μεγαλύτερο πρόβλημα από τις όποιες φθορές προκαλεί η ανεβασμένη αδρεναλίνη του. Η κοινωνικοποίηση και πολιτικοποίησή του μέσα στα τσόφλια του αβγού του φιδιού είναι εκείνη που εγγυάται ένα ζοφερό μέλλον – για το ίδιο, τον περίγυρό του, την κοινωνία του. Πλείστοι ψυχαναλυτές θα διαβεβαίωναν ότι σε πολλές περιπτώσεις οι 15χρονοι που αισθάνονται δυνατοί, συμμετέχοντας σε νεοναζιστικά μορφώματα, υπήρξαν θύματα πριν αποφασίσουν να αναλάβουν έναν ρόλο θύτη. Εχει καταγραφεί σε γκετοποιημένες συνθήκες σχεδόν παντού στον πλανήτη. Κι εκεί, μέσα σε μια ομάδα που λειτουργεί ως συμμορία, όπως θα μπορούσε να κρίνει ξανά μια δικαστική σύνθεση, ο έλεγχος έχει χαθεί. Ακόμη περισσότερο όταν οι θύλακοι του σκοταδισμού λειτουργούν εντός σχολικού χώρου και στην καρδιά μιας μαθητικής κοινότητας.

Εάν η Ελλάδα θεωρούσε ότι έχει ξεφύγει οριστικά από τη μέγγενη της Ακροδεξιάς, αρκούσαν μόλις δύο 24ωρα στη Σταυρούπολη για να αντιληφθεί ότι νέα αβγά επωάζονται. Η εξάρθρωση της Χρυσής Αυγής αποδυνάμωσε ένα σκηνικό βιαιότητας και ντροπής που στήθηκε την προηγούμενη μνημονιακή δεκαετία στη χώρα, αλλά δεν εξάλειψε κάθε πυρήνα. Ούτε και κάθε αιτία που είχε οδηγήσει στην αναβίωση ενός φαινομένου που, παρά τις σωρηδόν δηλώσεις, δεν έχει βρει απέναντί του μπετοναρισμένο το λεγόμενο συνταγματικό και δημοκρατικό τόξο. Η υστεροβουλία πίσω από καταδίκες και αποδοκιμασίες είναι εμφανής, καθώς ακόμη και σήμερα οι αντιδράσεις μπαίνουν στην κομματική ζυγαριά και στοχεύουν σε κομματικά οφέλη. Και κάπου εκεί χάνεται και η δυνατότητα μιας ουσιαστικής αντίδρασης που δεν θα αποσκοπούσε μόνον να ξεριζώσει τον ακραίο φανατισμό από την κάλπη, αλλά και από την κοινωνία.

Με τις γενιές να αλλάζουν, είναι πρόδηλο ότι και ο ναζισμός εξελίσσεται. Δεν είναι, όπως τη δεκαετία ’30, οι Εβραίοι ο στόχος ή μετέπειτα οι κομμουνιστές. Αντιθέτως, και στα μέρη μας έχει καταγραφεί ότι η Χρυσή Αυγή έχει καταφέρει να στρατολογήσει μέλη από οικογένειες με αριστερές ρίζες. Τόσο εδώ όσο και στην υπόλοιπη Ευρώπη, η Ακροδεξιά αναδύθηκε μέσα από την πολιτική της αγανάκτησης και βασίστηκε σε ένα σύνολο που αδυνατούσε να κατανοήσει, πόσω μάλλον να διαχειριστεί, τη συνθετότητα της μαζικής κοινωνίας. Με βασικό όπλο τον λαϊκισμό, συνδύασε και εξακολουθεί να συνδυάζει τον αυταρχισμό, τον ρατσισμό και τον εθνικισμό, αναζητώντας νέους ενόχους για τα νέα προβλήματα. Και αυτοί οι ένοχοι μπορεί να βρίσκονται από τις πολιτικές ελίτ που συνοδεύουν τον εδραιωμένο κοινοβουλευτισμό έως τους πρόσφυγες και οικονομικούς μετανάστες – που προβάλλονται σε μια εποχή λιτότητας ως η νέα απειλή για μια ανώτερη κοινωνία και τις παραδοσιακές αξίες της. Παντού στην Ευρώπη η Ακροδεξιά στοχεύει στα μη προνομιούχα και ευάλωτα στρώματα της κοινωνίας, ενώ ακόμη και οι επιθέσεις στους μετανάστες είναι συγκαλυμμένες με τον μανδύα του υπερασπιστή των αδυνάτων. Πρόκειται για συνταγή που μπορεί να εξασφαλίσει πολιτική και κοινοβουλευτική ισχύ, καθώς οι σύγχρονοι ναζιστές υποδύονται έναν ρόλο επαναστάτη. Και είναι αυτός ακριβώς ο λόγος που δεν αρκεί μια καταδικαστική απόφαση για την εξάλειψή τους.

Το αντίδοτο μιας πολιτικής σκηνής και μιας κοινωνίας που θέλει να ορθώσει ανάστημα εξακολουθεί να βρίσκεται στον δρόμο που υπέδειξε με τον δικό του μελαγχολικό τρόπο ο γερμανός πάστορας Martin Niemoeller (1892-1984) ογδόντα πέντε χρόνια νωρίτερα – έστω κι αν εσφαλμένα τα λόγια του αποδίδονται από πολλούς στον Μπέρτολτ Μπρεχτ: «Οταν οι ναζιστές ήρθαν για να πάρουν τους κομμουνιστές, σιώπησα επειδή δεν ήμουν κομμουνιστής. Οταν φυλάκισαν τους σοσιαλδημοκράτες, σιώπησα γιατί δεν ήμουν σοσιαλδημοκράτης. Οταν ήρθαν να πάρουν τους συνδικαλιστές, σιώπησα γιατί δεν ήμουν συνδικαλιστής. Οταν ήρθαν να πάρουν τους Εβραίους σιώπησα γιατί δεν ήμουν Εβραίος. Οταν ήρθαν να συλλάβουν εμένα, δεν υπήρχε πια κανείς για να διαμαρτυρηθεί».