Πόσο κοστίζει η απόγνωση;

«Κάθομαι εδώ και περιμένω να έρθουν. Δεν υπάρχει κανείς να βοηθήσει εμένα ή την οικογένειά μου. Απλώς κάθομαι μαζί τους και με τον σύζυγό μου. Και θα έρθουν για ανθρώπους σαν εμένα και θα με σκοτώσουν. Δεν μπορώ να αφήσω την οικογένειά μου. Ετσι κι αλλιώς, πού να πάω;».

ΖΑΡΙΦΑ ΓΚΑΦΑΡΙ

Αυγουστιάτικα, σε μια Κίμωλο που φλέγεται από την ομορφιά της, πυροδοτεί θλιβερές σκέψεις σε εμάς τους γερογκρινιάρηδες το θέαμα δεκάδων νέων ανθρώπων που στρέφουν τα νώτα τους σε αυτήν την ομορφιά κι επί εικοσιτετραώρου βάσεως θαυμάζουν, απαθανατίζουν κι αποστέλλουν παντού τη μούρη τους με τα κινητά τους. Πού θα μας βγάλει η τεχνολογία του αρρωστημένου ναρκισσισμού; Εχουμε ξεπεράσει προ πολλού την απορία εάν και κατά πόσον μας καθιστά συν τω χρόνω όλο και πιο ηλίθιους (δεν υπάρχει πλέον η παραμικρή αμφιβολία), αλλά μας καθιστά και συναισθηματικά καθυστερημένους, ανίκανους να νιώσουμε μέθεξη με οποιοδήποτε πλάσμα στον πλανήτη εκτός από το είδωλό μας στον καθρέφτη.

Ευτυχώς, στην ίδια Κίμωλο, τον παράδεισο των εγωπαθών, βρίσκεις παντού ράφια με βιβλία – «ανοιχτές βιβλιοθήκες» τις έχουν βαφτίσει – και απλώνοντας μονάχα το χέρι σου, μπορείς να δραπετεύσεις ανά πάσα στιγμή απ’ ό,τι σε καταθλίβει τριγύρω σου ως πανηγύρι της ματαιοδοξίας (το «Vanity Fair» του Ουίλιαμ Μέικπις Θακερέι σε σύγχρονη μεσογειακή εκδοχή) ή να νιώσεις ανακούφιση συγκρίνοντάς το με άλλες εποχές στην πατρίδα σου, πιο στενάχωρες ή με άλλους τόπους, σημερινούς, όπου οι άνθρωποι ωστόσο εξακολουθούν να μην ανησυχούν αποκλειστικά για την κυτταρίτιδά τους. Κάπως έτσι τις προάλλες έπεσε αναπάντεχα στα χέρια μου ένα από τα «Φοβερά Ντοκουμέντα» που είχαν κυκλοφορήσει μεταπολιτευτικά οι εκδόσεις Φυτράκη: «Δεκέμβριος 1944 – Το ανεξήγητο λάθος» του Σόλωνα Ν. Γρηγοριάδη. Αρπάχτηκα κυριολεκτικά την υστάτη από τη σωσίβια λέμβο του Γρηγοριάδη· ελάχιστα δευτερόλεπτα αργότερα θα είχα καρυδώσει το πρώτο duck face που θα εμφανιζόταν στο διάβα μου.

Ο Σόλων Ν. Γρηγοριάδης (1912-1994) ήταν από τους πρώτους δημοσιογράφους που καθιέρωσαν τα ιστορικά αναγνώσματα στον ημερήσιο και περιοδικό Τύπο και – το σημαντικότερο – από τους πρώτους που, στην εμφυλιοπολεμική θεματολογία, έγραφε μετά λόγου γνώσεως, αλλά και με συνειδητή επίμονη προσπάθεια να κατανοήσει τόσο τα κίνητρα όσο και την ψυχολογία αμφοτέρων των πλευρών – μολονότι, κατά τη διάρκεια των γεγονότων, ο ίδιος είχε διαλέξει στρατόπεδο. Στο «Ανεξήγητο λάθος» διαπιστώνουμε αυτή τη διπλή αρετή: να συμμετέχεις, αλλά να μην τυφλώνεσαι από τη συμμετοχή σου. Μεταξύ άλλων, αναφέρεται σε μια σχετικά άγνωστη πτυχή των Δεκεμβριανών, γύρω στις 10 του μηνός, όταν είχε συμπληρωθεί μόλις μία βδομάδα από την έναρξη των συγκρούσεων στην Αθήνα και οι δυνάμεις των ανταρτών βρίσκονταν μια ανάσα – ένα χιλιόμετρο, για την ακρίβεια – από την κατάληψη της «Σκομπίας» (έτσι ονομαζόταν η συρρικνωμένη περιοχή μεταξύ Ομονοίας και Συντάγματος, όπου είχαν περιοριστεί οι κυβερνητικές και οι αγγλικές δυνάμεις). Ο ίδιος ο στρατηγός Σκόμπι, που πίστευε ότι θα διαλύσει εύκολα και κατά προτίμηση αναίμακτα τις ανταρτικές δυνάμεις (το είχε καταφέρει με το 2ο Σύνταγμα του ΕΛΑΣ, που του παραδόθηκε αμαχητί στη Φιλοθέη), δοκίμαζε τώρα μια πολύ δυσάρεστη έκπληξη. «Η απροσδόκητη επιθετική δύναμη των ανταρτών», γράφει ο Γρηγοριάδης, «η προέλασή τους ως τα πρόθυρα του ξενοδοχείου “Μεγάλη Βρετανία”, τον εξέπληξε και τον εντυπωσίασε. Εξάλλου οι βρετανικές ενισχύσεις που ανέμενε δεν έφταναν με το ρυθμό που επιθυμούσε. Και φοβόταν ότι αν ο ΕΛΑΣ έριχνε τις εφεδρείες του προς την κατεύθυνση αυτή, θα μπορούσε να καταλάβει εξ εφόδου όλη την περιοχή του κέντρου και ο ίδιος να έχει την τύχη του στρατηγού Γκόρντον στο Χαρτούμ. Ετσι, στις 11 Δεκεμβρίου ο Σκόμπι κατέληξε σε μια δραματική σκέψη: να εγκαταλείψει το κέντρο της πόλης. Να συμπτυχθεί στο Φάληρο και στην περιοχή του αεροδρομίου (Χασάνι λεγόταν τότε το Ελληνικό), έως ότου συρρεύσουν επαρκείς ενισχύσεις για να ξαναρχίσει την κίνησή του, που θα αποβλέπει όχι στη διατήρηση, αλλά στην ανάκτηση της κεντρικής Αθήνας».

Τι θα συνέβαινε αν ο Σκόμπι εγκατέλειπε το κέντρο της πόλης; Μπορεί να μην άλλαζε η τελική έκβαση της μάχης, αλλά – όπως σημειώνει ο Γρηγοριάδης – «η στρατιωτική θέση των Αγγλων θα γινόταν πολύ πιο δυσχερής. Και το κυριότερο, ο ηθικός αντίκτυπος από αυτή την νίκη του ΕΛΑΣ θα ήταν τεράστιος στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, το “κράτος των Αθηνών” – η “Σκομπία” – θα εξαφανιζόταν και όλοι οι συσσωρευμένοι εκεί εθνικόφρονες, επίσημοι και ανεπίσημοι, θα έπεφταν στο έλεος του ΚΚΕ, το οποίο θα αποκτούσε τεράστια διαπραγματευτική δύναμη». Τον θανάσιμο κίνδυνο από την ενδεχόμενη εγκατάλειψη αντιλήφθηκε αμέσως ο πρωθυπουργός Γεώργιος Παπανδρέου· τηλεγράφησε «μέσα στη νύχτα στο βασιλιά Γεώργιο στο Λονδίνο, προειδοποιώντας τον για τον κίνδυνο και υποδεικνύοντάς του να σπεύσει στον Τσόρτσιλ για να αποτρέψει εκείνος το στρατηγό Σκόμπι από την πραγματοποίηση της απόφασής του». Με τη σειρά του ο Τσόρτσιλ τηλεγράφησε στον στρατάρχη Αλεξάντερ, ώστε να αποσπάσει δυνάμεις από το μέτωπο της Ιταλίας και να τις στείλει πάραυτα στην Αθήνα: «Υπάρχει τώρα κανείς κίνδυνος», τον ρωτούσε, «μαζικής παραδόσεως βρετανικών στρατευμάτων, εγκλωβισμένων εις την πόλιν των Αθηνών, με συνεπείας την σφαγήν των Ελλήνων, οι οποίοι ετάχθησαν παρά το πλευρόν μας;».

Εκ των υστέρων γνωρίζουμε ότι ο Σκόμπι δεν αποχώρησε από τη «Σκομπία» και η «σφαγή των Ελλήνων» αποσοβήθηκε, τουλάχιστον σ’ εκείνη τη χρονική συγκυρία. Σε άλλες περιπτώσεις, άλλοι πολιορκημένοι, δεν στάθηκαν εξίσου τυχεροί. Πέρασαν τις τελευταίες τους ημέρες – τις τελευταίες τους ώρες, πολλές φορές – με τη μοιρολατρική (από)γνωση ότι δεν έχουν περισσότερες πιθανότητες να γλιτώσουν από το λεπίδι απ’ όσες οι αμνοί παραμονές του Πάσχα. Αυτή είναι και η περίπτωση της Ζαρίφα Γκαφάρι. Στα είκοσι επτά της χρόνια ήταν η πρώτη γυναίκα δήμαρχος του Αφγανιστάν. Πίστευε ότι είχε ξεφύγει οριστικά από το μακάβριο πεπρωμένο των γυναικών στην πατρίδα της. Καθώς τους τελευταίους μήνες στένευε ολοένα ο κλοιός των Ταλιμπάν και οι Αμερικανοί – κατά δήλωση του Μπάιντεν – κουράστηκαν να πολεμούν σ’ έναν πόλεμο που δεν θέλουν να πολεμήσουν οι ίδιοι οι Αφγανοί, δεν μπορούσε πλέον ν’ ανταποκριθεί στα δημαρχιακά της καθήκοντα και μετατέθηκε στο πιο ασφαλές (υποτίθεται) περιβάλλον του υπουργείου Αμυνας, Τώρα, την ώρα που γράφονται αυτές οι γραμμές στην Κίμωλο, ανάμεσα στη χτεσινή και στην αυριανή βουτιά του ανέμελου παραθεριστή, υπό τα διασταυρούμενα πυρά αναρίθμητων selfies, η Ζαρίφα Γκαφάρι κρύβεται κάπου στην Καμπούλ και περιμένει. Εχει μειώσει αισθητά τις προσδοκίες της. Δεν περιμένει πια πολλά πράγματα. Περιμένει μονάχα να πεθάνει.