Πουτινισμός

Στις 19 Αυγούστου 1991, οι πολίτες της Σοβιετικής Ενωσης ξύπνησαν ακούγοντας την είδηση ότι ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, γενικός γραμματέας του Κομμουνιστικού Κόμματος, παραιτούνταν για λόγους υγείας.

Ηταν ένα ψέμα, ενώ την πραγματική ιστορία διηγήθηκαν τα τανκς που κινούνταν στους δρόμους της Μόσχας: Βρισκόταν σε εξέλιξη ένα πραξικόπημα από τους σκληροπυρηνικούς του Πολιτικού Γραφείου, που ήταν αποφασισμένοι να τελειώνουν με τα πειράματα του Γκορμπατσόφ για εκδημοκρατισμό.

Απέτυχαν. Το πραξικόπημα κατέρρευσε μέσα σε δύο ημέρες. Πέντε μήνες αργότερα δε, η ΕΣΣΔ έπαυε να υπάρχει.

Ουδείς στη Δύση είχε δει κάτι τέτοιο να έρχεται, όμως το σοκ από αυτό το άνευ προηγουμένου γεγονός οδήγησε στην εκτίμηση πως ήταν αναπόφευκτο.

Η διάλυση μιας υπερδύναμης η οποία είχε οικοδομηθεί με στόχο να εκπληρώσει τη μαρξιστική προφητεία θα έπρεπε να έχει λειτουργήσει ως προειδοποίηση προς όλους όσοι ισχυρίζονται πως γνωρίζουν τους νόμους της Ιστορίας και χαράζουν την πορεία της.

Δεν συνέβη αυτό, όμως. Η ιδέα που κυριάρχησε στη δυτική πολιτική ήταν πως η φιλελεύθερη δημοκρατία αποτελούσε το τέλος του δρόμου των ιδεολογιών.

Τριάντα χρόνια εμπειριών δεν έχουν βελτιώσει αυτή την εκτίμηση. Είναι γεγονός ότι ένα δημοκρατικό πνεύμα αναδύθηκε το 1991, όχι όμως χωρίς επιστροφή.

Ο Βλαντίμιρ Πούτιν έβαλε το τζίνι ξανά στο μπουκάλι. Περιέγραψε τη διάλυση της ΕΣΣΔ ως «τη μεγαλύτερη γεωπολιτική καταστροφή του 20ού αιώνα», κάτι που θα έπρεπε να ηχεί παράλογο ακόμη και στην ίδια τη Ρωσία, όταν στο ίδιο διάστημα υπάρχουν οι παγκόσμιοι πόλεμοι που διεκδικούν αυτόν τον τίτλο.

Πρόκειται, όμως, για μια γραμμή που ταυτίζεται με ανθρώπους των οποίων η ταυτότητα και η εθνική υπερηφάνεια έχουν συνδυαστεί με τη σοβιετική γεωγραφία και τους τότε θεσμούς.

Η σοβιετική νοσταλγία αποτέλεσε το πιο ισχυρό εργαλείο του Πούτιν στην προσπάθειά του να απαξιώσει τη δημοκρατία και να σταθεροποιήσει την εξουσία του. Δεν έχει νόημα να προσπαθούμε να περιγράψουμε το σημερινό καθεστώς της Ρωσίας με ιδεολογικούς όρους που προέρχονται από μιαν άλλη εποχή.

Ο πουτινισμός δεν έχει εμμονή με την εθνική καθαρότητα, όπως επιβάλλει το κλασικό φασιστικό στιλ. Δεν βασίζεται στο δόγμα του ταξικού προσηλυτισμού όπως ο λενινισμός. Δεν παρουσιάζεται ως ένας ισχυρός αντίπαλος της δημοκρατίας, με εξαίρεση ότι αυτοχαρακτηρίζεται ως πιο ρεαλιστικός όσον αφορά τα παιχνίδια εξουσίας στα οποία, με βάση μια κυνική ανάλυση, μπορεί τελικά να αναχθεί το σύνολο της πολιτικής.

Η μοναδική δογματική «μόλυνση» που προήλθε από τη μετασοβιετική Ρωσία είναι ο καυστικός αντιιδεαλισμός – ένας νιχιλιστικός, απαξιωτικός κρατικός μηχανισμός που αντιμετωπίζει τα επιχειρήματα που έχουν σχέση με τα καθολικά δικαιώματα και την ηθική ανωτερότητα των δημοκρατικών συστημάτων ως αξιολύπητα αφελή ή άσεμνα υποκριτικά.