«Δεν είδα ποτέ {LF}τη συλλογή {LF}ως επένδυση»

Γία μερικά λεπτά ένιωθα πως βρίσκομαι σε μια αίθουσα μουσείου σύγχρονης τέχνης, καθώς γύρω μου αναγνώριζα τη «Γουινόνα Ράιντερ» – μια τεράστια κουρτίνα από ετερόκλητα αντικείμενα του Γιον Μποκ – το μπρούτζινο εκμαγείο ενός γυναικείου σώματος με την υπογραφή της Σερί Λεβίν, μια εγκατάσταση του Γιάννη Κουνέλλη. Ο ήχος από τα τακούνια της συνεργάτιδος του Δημήτρη Δασκαλόπουλου με επανέφερε στην πραγματικότητα. Συνειδητοποίησα ότι βρισκόμουν στην είσοδο της επενδυτικής εταιρείας Damma του πολυπράγμονος άνδρα, ο οποίος έχει αφήσει τη σφραγίδα του τόσο στον χώρο της οικονομίας με τις επιτυχημένες κινήσεις του, όσο και στον χώρο της τέχνης ως ένας από τους σημαντικότερους συλλέκτες παγκοσμίως. Πρόκειται για τον βιομήχανο που στο παρά πέντε της οικονομικής κρίσης πούλησε το 2007 τη μεγαλύτερη βιομηχανία τροφίμων στην Ελλάδα στη συνολική αποτίμηση ρεκόρ των 2,4 δισ. ευρώ. Και για τον συλλέκτη έργων σύγχρονης τέχνης που καταφέρνει κάθε χρόνο να βρίσκεται ανάμεσα στους 200 σημαντικότερους του πλανήτη.

Καθώς κατευθύνομαι προς τον ανελκυστήρα, σκέφτομαι πως ο Δημήτρης Δασκαλόπουλος έχει χιούμορ. Αν όχι, τότε γιατί επέλεξε να κρεμάσει σε περίοπτη θέση στον χώρο αναμονής, απέναντι ακριβώς από την κυρία είσοδο, ένα τσαλακωμένο δεκαδόλαρο, έργο του αμερικανού γλύπτη Πολ Ρούσο; Και όταν μερικά λεπτά αργότερα καθόμαστε ενώπιος ενωπίω μοιράζομαι τη σκέψη μου περί αντίφασης της ανάρτησης του συγκεκριμένου έργου στο γραφείο από όπου διαχειρίζεται καθημερινά εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ.

«Και στη ζωή και στην επιχειρηματικότητα και στην τέχνη αν δεν έχεις λίγο κυνισμό και πολύ αυτοσαρκασμό δεν μπορείς να αποκτήσεις αυτογνωσία. Και η αυτογνωσία είναι ταυτόχρονα το γκάζι και το φρένο της δημιουργίας. Νιώθω μέσα μου ότι έχω τη χαρά να είμαι πλούσιος χωρίς ποτέ να κυνηγήσω το χρήμα ως σκοπό. Προέκυπτε ως αποτέλεσμα του πάθους, της περιέργειας, της αποφασιστικότητας. Και στην τέχνη συνέβη το ίδιο. Η συλλογή έγινε καλή επειδή δεν την είδα ποτέ ως επένδυση», λέει ενώ δοκιμάζει τον εσπρέσο του.

Χαλαρός, χωρίς ίχνος επιτήδευσης, χωρίς να έχει ζητήσει προκαταβολικά να ενημερωθεί για την ατζέντα της συζήτησης, χωρίς να θέσει καμία θεματική εκτός, χωρίς να βιάζεται να απαντήσει, αλλά και χωρίς να χάνει το χιούμορ του, δείχνει μια πιο προσιτή πλευρά σε σύγκριση με εκείνη που έβλεπε το ευρύ κοινό όταν μιλούσε από βήματος ως πρόεδρος του Συνδέσμου Επιχειρήσεων και Βιομηχανιών (2006-2014) ή προσφάτως από το Καπνεργοστάσιο της οδού Λένορμαν. Το εμβληματικό κτίριο της Βουλής των Ελλήνων, που χάρη στη γενναιόδωρη χορηγία ύψους 1,5 εκατ. ευρώ του Πολιτιστικού Οργανισμού ΝΕΟΝ, που έχει δημιουργήσει από το 2013, ανακαινίστηκε πλήρως και για τους επόμενους πέντε μήνες θα φιλοξενεί μία από τις πιο ενδιαφέρουσες εικαστικές εκθέσεις με έργα της συλλογής του, δάνεια, αλλά και πολλές νέες αναθέσεις.

Ενα έργο που δεν πρόλαβε να εγκαινιαστεί και μερικές ημέρες αργότερα, οι ισχυρές νεροποντές πλημμύρισαν τη Λένορμαν και έκλεισαν την είσοδο στο κτίριο. Ο δρόμος έγινε απροσπέλαστος, τα υπόγεια γέμισαν νερό και η έκθεση έκλεισε για δύο ημέρες. Απόδειξη ότι τελικά στην Ελλάδα δεν αλλάζουν τα πράγματα, ακόμη κι όταν επενδύονται μεγάλα ποσά κι από την ιδιωτική πρωτοβουλία; «Κάποιες φορές τα γεγονότα μας ξεπερνούν. Δυστυχώς οι κύκλοι της φύσης δεν μπορούν να προβλεφθούν. Δεν λέω ότι δεν θα μπορούσε να υπάρχει καλύτερη αντιμετώπιση. Λέω, όμως, να μην αποδίδουμε τόσο εύκολα σε ανικανότητα ή σε αμέλεια όλα τα γεγονότα που συμβαίνουν. Δεν αρκούν οι καλές προθέσεις και η επιμέλεια για να πετύχουμε τον σκοπό μας. Και στην πολιτική βλέπουμε πως όλες οι κυβερνήσεις κατηγορούνται ότι δεν έκαναν αυτά που υποσχέθηκαν, ότι δεν τα έκαναν αρκετά εις βάθος ή γρήγορα. Θα πρέπει να λαμβάνουμε υπόψη μας και τις πραγματικές δυσκολίες», απαντά.

Αποφεύγει, ωστόσο, να προσεγγίσει το πρόβλημα αποκλειστικά ως απότοκο της ελληνικής παθογένειας, την οποία αποδίδει σε «πάρα πολύ βαθείς λόγους που δεν θα αλλάξουν γρήγορα κι έχουν να κάνουν με την κουλτούρα και την Ιστορία μας». Επιμένει, όμως, ότι κανένας δεν μπορεί να παραβλέψει την πολιτισμική και οικονομική πρόοδο που έχει κάνει η Ελλάδα τα τελευταία 200 χρόνια. Και δεν χαρίζεται σε όποιον την αμφισβητεί. «Ενας Γερμανός, που προφανώς με δικούς του κερδοσκοπικούς σκοπούς είχε αγοράσει ελληνικά ομόλογα και κάηκε, με ρώτησε το 2012: “Και πώς θα πληρώσετε τα δάνειά σας μόνο με το ελαιόλαδο;”. Του απάντησα ότι μόνο με το ελαιόλαδο έχουμε φτάσει να είμαστε μία από τις 40 πιο προηγμένες και πλουσιότερες χώρες του κόσμου».

«Δεν ήταν οικονομική η κρίση, αλλά πολιτισμική»

Τα τραύματα ωστόσο από τη δύσκολη δεκαετία των μνημονίων και της βαθιάς οικονομικής ύφεσης είναι ακόμη ορατά. Κάποιες φορές εξακολουθούν να πονάνε. Σε αυτό το τοπίο, όμως, όπου το σύστημα υγείας αποδείχτηκε ευάλωτο λόγω της πρόσφατης πανδημίας και η ανάγκη για εμβόλια μοιάζει ότι θα είναι διαρκής, μπορούν οι δαπάνες για εικαστικές παρεμβάσεις και εκθέσεις έργων τέχνης να είναι της κλίμακας εκατομμυρίων ευρώ, ακόμη κι αν αφήνουν πίσω τους υποδομές; «Οφείλουμε να είναι. Λέω συχνά ότι η κρίση που περάσαμε δεν ήταν οικονομική αλλά πολιτισμική. Από εκεί πηγάζει το κίνητρό μου. Θα ήθελα να δω πλέον παιδιά να μεγαλώνουν με την αντίληψη ότι, ανεξαρτήτως του ποιοι είμαστε και το πού βρισκόμαστε, ανήκουν σε μια παγκόσμια κοινωνία που εξελίσσεται ραγδαία. Το εφόδιο της Παιδείας που δημιουργεί την περιέργεια είναι το σπουδαιότερο αγαθό για να χτιστεί καλύτερη η κοινωνία αύριο. Αρα θα ήταν μεγάλη παράλειψη να αφοσιωθούμε όλοι μόνο στις άμεσες ανάγκες και να παραβλέψουμε την εκπαίδευση της ψυχής και του μυαλού. Νομίζω ότι η σύγχρονη τέχνη κεντρίζει τόσο την ατομική όσο και τη συλλογική συνείδηση. Πείτε ότι χρηματοδοτώ ένα εμβόλιο που κεντρίζει αυτές τις δύο συνειδήσεις!».

Οσο η συζήτηση περιστρέφεται περί σύγχρονης τέχνης και περί της συλλογής του – την οποία προσεγγίζει ως το δικό του καλλιτεχνικό έργο, ως ένα σύνολο που εκπέμπει ένα μήνυμα το οποίο καλείται να νιώσει ο θεατής – είναι δύσκολο ο συνομιλητής του Δημήτρη Δασκαλόπουλου να μην αντιληφθεί το πάθος του για το συγκεκριμένο είδος τέχνης. Δεν αισθάνεται ότι παλεύει με Λαιστρυγόνες και Κύκλωπες όταν ξοδεύει πολλά χρήματα μέσω του ΝΕΟΝ για αναθέσεις και εκθέσεις σε μια χώρα που προβάλλει σχεδόν αποκλειστικά την πολιτιστική της κληρονομιά ρίχνοντας ελάχιστο βάρος στη σύγχρονη δημιουργία; «Πολέμησα σε όλη μου τη ζωή, και την επιχειρηματική και τη συνδικαλιστική και στον χώρο της τέχνης, με πολλούς Κύκλωπες και με κάποιες βαθιές πεποιθήσεις για πράγματα που έπρεπε να προωθήσω και θεωρούσα ότι έπρεπε να αλλάξω. Αν μετρήσω σε σύγκριση με το τι πίστευα και το τι ήθελα, τι τελικά συνέβη, θα έλεγα ότι παντού απέτυχα! Εννοώ ότι είχα πολύ μεγαλύτερες φιλοδοξίες. Ηθελα να τις δω να πραγματοποιούνται κατά 100%. Πιστεύω, όμως, ότι η δική μου προσπάθεια και κάποιων άλλων που είχαν αντίστοιχες αντιλήψεις έχει βοηθήσει πολύ ώστε να αλλάξουν τα πράγματα, ίσως όχι τόσο γρήγορα όσο θα θέλαμε», απαντά. Και δίνει ένα παράδειγμα: «Οταν ξεκίνησα το ΝΕΟΝ είχα γράψει, στο μυαλό μου κυρίως, κάποιους πύρινους λόγους κατά της αρχαιολατρίας, της εξουσίας των αρχαιολόγων σε πολλές πτυχές της ζωής μας και όλο τον συντηρητισμό που επιφέρει πέρα από την ίδια την αρχαιολογία. Εκανα μια αναφορά στο ένδοξο παρελθόν που ουσιαστικά σβήνει τη συνείδηση της τωρινής δημιουργικότητας. Ομως οκτώ χρόνια αργότερα έχουμε κάνει ουκ ολίγες εκθέσεις σε αρχαιολογικούς χώρους, σε αγαστή συνεργασία με τις Αρχές. Δείξαμε λοιπόν όχι μόνο πόσο καλοί και υπεύθυνοι μπορεί να είμαστε εμείς ως ιδιώτες αλλά και το Δημόσιο ανακάλυψε ότι δεν είναι αποκλειστικά άτολμο και οπισθοδρομικό, αλλά έχει μέσα του και δημιουργικότητα και θέληση για αλλαγή».

Από τη μία πλευρά δεν μπορεί να μην αναγνωρίσει κάποιος το δίκαιο στην τοποθέτησή του. Από την άλλη όμως δεν μπορεί και να παραβλέψει ότι μπορεί να ήταν σπουδαία η παρουσία των γλυπτών του Αντονι Γκόρμλεϊ στη Δήλο, όμως ο ίδιος ο αρχαιολογικός χώρος είχε πριν, κατά τη διάρκεια της έκθεσης, αλλά και μετά πολλά προβλήματα ειδικά όσον αφορά στην εξυπηρέτηση του κοινού, δημιουργώντας το ερώτημα στον επισκέπτη αν τελικά ο χώρος έχει ανάγκη από τέτοιου είδους παρεμβάσεις ή από κινήσεις που θα τον απαλλάξουν από τις χρόνιες παθογένειες που τον ταλανίζουν. «Δεν μπορώ να τα διορθώσω όλα με τα δικά μου μέσα. Ο Πολιτισμός είναι ένα σημαντικό δημόσιο αγαθό που απαιτεί πολλούς πόρους που μόνο το κράτος μπορεί να παράσχει στο σύνολο. Οσοι δραστηριοποιούμαστε σε ιδιωτικές πρωτοβουλίες βοηθάμε και αναδεικνύουμε τους χώρους και τα προβλήματα. Το γεγονός ότι ίσως και λόγω μιας έκθεσης μπορεί να αναδειχθούν τα ζητήματα που εκκρεμούν σε κάποιους αρχαιολογικούς χώρους, μπορεί να οδηγήσει σε μια βελτίωση. Η ευθύνη όμως για τις οριστικές λύσεις, παραμένει στον ιδιοκτήτη. Πάντως ο ΝΕΟΝ προσπαθεί να μην περνάει απλώς και φεύγει, αλλά να αφήνει κάτι, μια μόνιμη υποδομή, όπως έκανε με το Καπνεργοστάσιο, με το κλειστό επί 50 χρόνια υπόγειο του Ωδείου Αθηνών, με τον λόφο του Αστεροσκοπείου…».

«Γιατί δεν μπήκα ποτέ στην πολιτική»

Η αλλαγή είναι μια λέξη που επανέρχεται συχνά στη συζήτηση και φαίνεται να τον απασχολεί σε πολλά και διαφορετικά επίπεδα των δραστηριοτήτων του. Αν ως επιχειρηματίας και μάλιστα συνδικαλιστής επιχειρηματίας – όσο οξύμωρο κι αν ακούγεται – μπορούσε να επιφέρει αλλαγές σε ένα κομμάτι της πίτας, αν επιδιώκει περισσότερες και ουσιαστικότερες αλλαγές, για ποιο λόγο δεν τόλμησε να δοκιμαστεί στην κονίστρα της πολιτικής; «Διότι διαπίστωσα ότι όσοι μπαίνουν στην πολιτική αποτυγχάνουν ακόμη περισσότερο από εμάς που μένουμε απέξω. Στην Ελλάδα που έχουμε αφήσει τις τύχες μας στα κόμματα επί δεκαετίες δεν συνειδητοποιούμε ότι η κοινωνία είναι ένας πολύπλοκος οργανισμός που χρειάζεται πέρα από την πολιτική, ενέργειες, πρωτοβουλίες, προτάσεις και δράσεις που βοηθούν στην πρόοδο σε όλους τους τομείς οικονομικής και κοινωνικής δραστηριότητας. Αρα είναι χρήσιμο να είναι ο καθένας καλός σε ό,τι κάνει. Κι αν είσαι ένας καλός και τίμιος επιχειρηματίας, φτιάχνεις έναν οργανισμό που δίνει δουλειές, προστιθέμενη αξία, φόρους δηλαδή μια θετική συνεισφορά για το σύνολο – πέρα από την πολιτική».

Το συλλέγειν πιστεύει ότι είναι πολιτική πράξη; «Τη δραστηριότητά μου στο ΝΕΟΝ τη θεωρώ πολύ πιο πολιτική από το συλλέγειν. Το συλλέγειν, ανεξάρτητα από τις προθέσεις του συλλέκτη, αντικατοπτρίζει μια προσωπική αντίληψη του κόσμου και αποτελεί μια μικρή χειρονομία σε σύγκριση με το εύρος της τέχνης. Δεν μπορεί λοιπόν μια συλλογή να κάνει πολιτική τοποθέτηση από μόνη της. Αντίθετα θα έλεγα ο ΝΕΟΝ δεν είναι μια άσκηση έκθεσης έργων τέχνης, αλλά μια άσκηση που ξεκινά από την πεποίθηση ότι ο σύγχρονος πολιτισμός βοηθά τους ανθρώπους να γίνουν πιο περίεργοι, πιο πολύπλευροι, πιο ανοικτοί στον κόσμο. Αυτό είναι πολιτική πράξη».

«Η τέχνη ήταν ένα καταφύγιο για μένα»

Η αίθουσα που καθόμαστε δεν θυμίζει σε τίποτα την είσοδο του κτιρίου. Δεν υπάρχει ούτε ένα έργο τέχνης. Το στήσιμο και ο εξοπλισμός της παραπέμπουν σε έναν χώρο που θα γίνεται λόγος για μετοχές, μερίσματα και κινήσεις στην παγκόσμια αγορά. Και είναι δύσκολο να πιστέψει κάποιος πως το χρηματιστήριο της τέχνης άφησε ανεπηρέαστο τον συλλέκτη Δημήτρη Δασκαλόπουλο στις επιλογές του. «Ποτέ» έρχεται κοφτή η απάντησή του. «Επαιζα ήδη σε ένα μεγάλο χρηματιστήριο, της επιχειρηματικότητας. Αρα η προσδοκία του μέτρου της οικονομικής επιτυχίας ερχόταν στον επιχειρηματικό στίβο. Δεν μου χρειαζόταν στην τέχνη. Μπροστά σε ένα έργο μπορείς να μείνεις σιωπηλός και να νιώθεις χωρίς να σκέφτεσαι. Ηταν ένα καταφύγιο για μένα», προσθέτει. Το «ήταν» δεν είναι γλωσσικό παραστράτημα. Η συλλογή έχει πλέον σταματήσει να εμπλουτίζεται καθώς «έχει πει ό,τι ήταν να πει». Δεν θα γινόταν εξαίρεση ούτε για το έργο απωθημένο: τη Σάντα Τερέζα του Μπερνίνι, αφού ακόμη κι αν μπορούσε να την αποκτήσει, θεωρεί ότι ως ύψιστο έργο της γλυπτικής πρέπει να είναι προσβάσιμο σε όλους. Η επιλογή της Σάντα Τερέζα μπορεί να μοιάζει αταίριαστη για τον λάτρη των βιντεοεγκαταστασεων του Μάθιου Μπάρνεϊ και του Ουρητήρα του Μαρσέλ Ντισάν, αλλά όχι για όσους γνωρίζουν ότι η σπίθα του έρωτα για την τέχνη άναψε στην καρδιά του 12χρονου Δημήτρη Δασκαλόπουλου μπροστά σε έναν πίνακα του Ρέμπραντ.

Πριν αποχαιρετιστούμε, και ως περήφανος παππούς μου δείξει τις φωτογραφίες των εγγονών του, τον ρωτώ ποια είναι ως τώρα η μεγαλύτερη επιτυχία του. «Θεωρώ σοφία μου ότι δεν έκανα το εξής λάθος: να πιστεύω ότι επειδή πέτυχα σε έναν επιχειρηματικό τομέα μπορώ να επαναλάβω την επιτυχία ή να την αναπαραγάγω σε έναν άλλο. Λείπω 14 χρόνια από τον χώρο των τροφίμων και της μεγάλης εταιρείας και απέφυγα να ξαναγίνω μεγαλοεπιχειρηματίας ή τραπεζίτης ή κάτι τέτοιο. Ετσι ενώ ασχολούμαι ακόμα με τα επιχειρηματικά, είμαι ταυτοχρόνως δραστήριος στις ιδέες και προτάσεις πολιτικής με τη διαΝΕΟσις και στην προώθηση της σύγχρονης τέχνης με τον ΝΕΟΝ. Τόλμησα ουσιαστικά να αλλάξω καριέρα και να εμπλουτίσω την τελευταία φάση της ζωής μου με δραστηριότητες κοινής ωφέλειας που με συγκινούν».