Υστατη υποχρέωση

Η δημόσια συζήτηση και οι κυβερνητικές αποφάσεις περί την υποχρεωτικότητα του εμβολιασμού έχουν δύο όψεις: μία νομική και μία κοινωνική. Η νομική, παρά τα όσα κατά καιρούς λέγονται, δεν δικαιολογείται να προβληματίζει, υπό την έννοια ότι τα όποια δικαιοπολιτικά ή ερμηνευτικά ζητήματα είναι πλέον λελυμένα. Ομως ως διάσταση του γενικού ζητήματος – και το λέει αυτό ένας νομικός – είναι σαφώς δευτερεύουσα έναντι της κοινωνικής, η οποία αφορά στη στάση των πολιτών ως πολιτών, που δρουν δηλαδή με κριτήριο τη συνείδησή τους και όχι τον εξαναγκασμό από νόμους ή δικαστήρια.

Με τις πρόσφατες αποφάσεις για εκ του νόμου υποχρέωση ορισμένων επαγγελματικών κατηγοριών σε εμβολιασμό, πρόβλεψη των συνεπειών σε περίπτωση άρνησης και θέσπιση κινήτρων εμβολιασμού κλείνει ένας κύκλος. Είχε ανοίξει με την πρόβλεψη του υποχρεωτικού εμβολιασμού ως «ύστατου μέτρου» από τον νόμο 4675/2020 για τα μέτρα αντιμετώπισης της πανδημίας. Συμπληρώθηκε από την εκτύλιξη δωρεάν και για όλους εμβολιασμούς με μέριμνα της Πολιτείας, καθώς και από καμπάνια ενημέρωσης και ενθάρρυνσης, όπως ζήτησε η Επιτροπή Βιοηθικής. Στηρίχθηκε από σειρά δικαστικών αποφάσεων, του ελληνικού Συμβουλίου της Επικρατείας, αλλοδαπών συνταγματικών δικαστηρίων και του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, που έκριναν ότι ο υπό όρους και για την προστασία της δημόσιας υγείας υποχρεωτικός εμβολιασμός είναι νόμιμος. Απέκτησε χαρακτήρα επείγοντος με την είσοδο ή την επαπειλούμενη είσοδο σε τέταρτο κύμα της πανδημίας και παίρνει σάρκα και οστά, στην Ελλάδα και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες (Ιταλία, Αγγλία, Γαλλία) με την εξειδίκευση των όρων της υποχρεωτικότητας. Η δοκιμασία της αναλογικότητας ισχύει για κάθε μέτρο και άρα και για τις εξαγγελθείσες αναστολή εργασίας, απόσυρση από την πρώτη γραμμή και μη πρόσβαση σε κλειστούς χώρους ψυχαγωγίας για όσους ενδεχομένως συνεχίσουν να αρνούνται τον εμβολιασμό. Για την κρίση, πάντως, αυτή, έχει σημασία τόσο η διεθνής εμπειρία – η Ελλάδα δεν είναι η πρώτη χώρα που λαμβάνει τέτοια μέτρα, τα οποία, σε αρκετές άλλες χώρες, έχουν ήδη κριθεί νόμιμα από τα δικαστήρια – όσο και το γεγονός ότι τα μέτρα δεν θα ισχύσουν αμέσως αλλά μετά από προθεσμία συμμόρφωσης, δηλαδή εμβολιασμού, και οι συνέπειες δεν φτάνουν στο ακραίο, άρα απαγορευμένο, σημείο απόλυσης ή στέρησης βασικών δημόσιων υπηρεσιών. Το να συνεχίζουμε να μιλάμε, μετά από αυτά, για τη «νομιμότητα της υποχρεωτικότητας», παραβλέποντας ή υποβαθμίζοντας τον σκοπό τον οποίο εξυπηρετεί, είναι, κατά τη γνώμη μου, σαν να επιμένουμε στη συζήτηση περί του φύλου των αγγέλων.

Πιο κρίσιμη, και πιο δυσάρεστη, είναι η διαπίστωση ότι αρκετοί συμπολίτες μας – όχι η πλειονότητα αλλά μια μειοψηφία ικανή να εκτροχιάσει τη συλλογική προσπάθεια μείωσης των επιπτώσεων της πανδημίας – συνεχίζουν να αρνούνται να εμβολιαστούν. Δεν αμφισβητείται ότι είναι δικαίωμά τους, γι’ αυτό εξάλλου και η υποχρεωτικότητα δεν μπορεί ποτέ να φτάσει στον εμβολιασμό κάποιου παρά τη θέλησή του. Αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι η άσκηση με αυτόν τον τρόπο του δικαιώματος αυτοπροσδιορισμού δεν πρέπει να υποστεί κριτική ή να έχει συνέπειες. Στα μάτια μου, οι αρνητές του εμβολιασμού – στους οποίους δεν ανήκουν όσοι, για οποιονδήποτε λόγο, δεν είναι δυνατόν να εμβολιαστούν – περιφρονούν τρία πράγματα, που αποτελούν ισάριθμες κοινωνικές αξίες: την πραγματικότητα, τους συμπολίτες τους και την επιστήμη.

Δεν μπορεί να μη γνωρίζουν ούτε ότι η πανδημία είναι παρούσα κι αγγίζει τη ζωή όλων μας χωρίς διακρίσεις, ούτε ότι ο εμβολιασμός αποδείχθηκε πέραν κάθε αμφιβολίας ότι λειτουργεί ως ασπίδα και ότι οι παρενέργειές του είναι εξαιρετικά περιορισμένες, ούτε ότι ένας τρίτος γύρος εκτεταμένων περιοριστικών μέτρων θα είναι καταστροφικός όχι μόνο για την οικονομία αλλά για ολόκληρη την κοινωνία, στην οποία, εκόντες άκοντες, ανήκουν και οι αρνητές. Η μη αντίληψη, ή η υποβάθμιση, αυτών των δεδομένων συνιστά όχι μόνο ατομικό δείγμα γραφής αλλά και συλλογική αποτυχία. Σε μια άξια του ονόματός της σύγχρονη Δημοκρατία, η καταφυγή στην υποχρεωτικότητα του εμβολιασμού καθίσταται συγχρόνως ένδειξη δομικής δυσλειτουργίας και δοκιμασία αντοχής.