Ατεκνία και προκατάληψη

Στις αρχές Ιουλίου θα πραγματοποιηθεί στα Ιωάννινα το 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Γονιμότητας. Τον ιστότοπο του συνεδρίου μέχρι πρότινος συνόδευαν βίντεο «επωνύμων» (όπως χαρακτηρίζονταν στον ιστότοπο), ανδρών και γυναικών, που προέτρεπαν τους θεατές να αποκτήσουν παιδιά γιατί είναι η βασική πηγή ευτυχίας. Ισχυρίζονταν ότι μέσω της τεκνοποίησης, οι άνθρωποι, ιδίως οι γυναίκες, «ολοκληρώνονται» και αποκτούν νόημα ύπαρξης. Το βασικό βίντεο προώθησης του συνεδρίου απεικόνιζε μια γυναίκα που, παρ’ όλο που έχει πετύχει τους στόχους της εισαγωγής στο πανεπιστήμιο, της εύρεσης καλής εργασίας και της εύρεσης του κατάλληλου συζύγου, έφτασε στην ηλικία των 41 ετών και πλέον δεν μπορεί να αποκτήσει παιδί επειδή δεν γνώριζε τα προβλήματα υπογονιμότητας σε αυτή την ηλικία. Ισως αν είχε παρατήσει το πανεπιστήμιο ή αν είχε κάνει παιδί με την πρώτη της σχέση να τα είχε καταφέρει. Εστω αν είχε ανοίξει ένα βιβλίο και αν είχε μάθει ότι μετά τα 40 θα ήταν δύσκολο να τεκνοποιήσει, τα πράγματα να ήταν διαφορετικά.

Το συνέδριο φαίνεται ότι έχει αναγάγει την τεκνοποίηση σε υπέρτατο στόχο του ατόμου. Αν και έχει ενδιαφέρον η επιστημονική συζήτηση του αν η γονεϊκότητα συμβάλλει στην ευτυχία, με κάποιες έρευνες να δείχνουν πως συμβάλλει, κάποιες να δείχνουν ότι είναι επιβλαβής και τη συζήτηση πλέον να μετατοπίζεται στις συνθήκες υπό τις οποίες η γονεϊκότητα πράγματι συμβάλλει στην ευτυχία, δεν είναι η βασική αντίρρηση που μπορεί να φέρει κανείς στο βασικό πρόταγμα του συνεδρίου. Ούτε η βασική αντίρρηση που μπορεί να φέρει κανείς είναι η εναντίωσή του προς το πατερναλιστικό μήνυμα ότι δεν φταίνε οι γυναίκες που δεν κάνουν παιδιά, αλλά απλώς δεν έχουν εκπαιδευτεί επαρκώς ότι μετά τα 40 φθίνει η γονιμότητά τους.

Η βασική ένσταση στην επικοινωνιακή στρατηγική του εν λόγω συνεδρίου είναι η αναπαραγωγή ενός στερεοτύπου που αποτελεί πηγή πίεσης και δυστυχίας για οποιονδήποτε και οποιαδήποτε, ηθελημένα ή αθέλητα, περνά τη ζωή του χωρίς να αποκτήσει παιδιά. Ιδίως οι γυναίκες παλεύουν επί δεκαετίες να απαλλαγούν από την κοινωνική υποχρέωση τεκνοποίησης και το στίγμα που συνοδεύει τους ανθρώπους που κάνουν διαφορετικές επιλογές. Με δεδομένο ότι η γονεϊκότητα μόνον υπό όρους και μόνον για κάποια άτομα οδηγεί στην ευτυχία, η καθολική πίεση για απόκτηση παιδιών πιέζει ανθρώπους να αποκτήσουν παιδιά που εν τέλει δεν θα τους κάνουν ευτυχισμένους από τη μία πλευρά και, από την άλλη πλευρά, συνιστά κοινωνική κριτική σε όσες και όσους δεν το πράττουν. Τα κοινωνικά καλούπια που παράγουν τα στερεότυπα βεβαίως αφήνουν πολλούς συμπολίτες μας εκτός των ορίων τους και η προκατάληψη ενάντια σε άτεκνους ανθρώπους δεν αποτελεί το μόνο φαινόμενο επιζήμιας προκατάληψης

Η κοινωνία, ωστόσο, έχει τη δυνατότητα να βελτιωθεί. Τα στερεότυπα μπορούν να αλλάξουν με πολύ κόπο και προσπάθεια. Ενδεικτικό είναι ότι το υψηλότερο αξίωμα στη χώρα το κατέχει για πρώτη φορά στην Ιστορία της Ελλάδας μία γυναίκα. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, όμως, η Πρόεδρος της Δημοκρατίας είχε θέσει το συνέδριο γονιμότητας υπό την αιγίδα της. Υποθέτω ότι, όπως οι «επώνυμοι» στήριξαν αρχικά το συνέδριο δίχως να συνειδητοποιούν τα βασικά μηνύματά του, η Πρόεδρος έθεσε ένα συνέδριο υπό την αιγίδα της δίχως να γνωρίζει την ουσία του. Με αυτόν τον τρόπο έθεσε σε αμφισβήτηση τον συμβολισμό που ενέχει η εκλογή της πρώτης γυναίκας Προέδρου της Δημοκρατίας. Ταυτόχρονα έδειξε πόσο περίπλοκη και δύσκολη είναι η πάλη ενάντια στα στερεότυπα και την προκατάληψη. Ο δρόμος είναι ακόμη μακρύς και απαιτείται διαρκής εγρήγορση.

Ο Αλέξης Αρβανίτης είναι επίκουρος καθηγητής Ψυχολογίας, Πανεπιστημίου Κρήτης