«Δεν μπορώ να συνταχθώ με όσους “κουράστηκαν” ή “αγανάκτησαν” στο σπίτι τους»

Αθόρυβα, με σταθερά βήματα, αισθήματα και νέες ιδέες ο Γιάννης Καλαβριανός εγγράφεται πια στις καλύτερες δυνάμεις του νέου ελληνικού θεάτρου. Σκηνοθέτης αλλά και συγγραφέας, προσφάτως μεταφέρθηκε ραδιοφωνικά το δικό του «Αβελάρδος και Ελοΐζα» στον 9.84, αυτές τις ημέρες ετοιμάζει τα επόμενα σχέδιά του, με τη συλλογική προσδοκία πως θα έχουμε πάλι θέατρο, ενσώματο και ανοιχτό, ασφαλές για το κοινό. Αυτός είναι ο βιότοπος του Καλαβριανού, είτε γράφει είτε σκηνοθετεί, παρότι παράλληλα είναι και γιατρός και γι’ αυτό είχαμε την ευκαιρία να μιλήσουμε μεικτά, για Τέχνη, Επιστήμη και όλα όσα μας απασχολούν. Με το ένα πόδι στην ιθαγένεια και την ελληνική ρίζα, με το άλλο εξωστρεφές και με βλέμμα στις νέες τάσεις, ο Καλαβριανός παίρνει την 4η Εντολή μας και αφηγείται τη δική του ιστορία, συνδεδεμένη με μια συνολική ενδιαφέρουσα θεώρηση για την Τέχνη και τη ζωή.

Μιλώντας μαζί σας νιώθω πως έχετε πετύχει μια τριπλή μετάβαση στην πορεία σας: γιατρός, ηθοποιός – σκηνοθέτης και συγγραφέας. Αλήθεια, πριν πάμε πιο αναλυτικά, τι ικανοποιούσε ή γέμιζε κάθε φορά μέσα σας μια τέτοια αλλαγή;

Στην πραγματικότητα, ποτέ δεν επιμέρισα τις όποιες ενασχολήσεις ή σπουδές μου, αλλά τις βίωνα ως ένα σύνολο. Ο τρόπος που βιοπορίζεται κανείς – με εξαίρεση την ενασχόληση με την τέχνη, όπου μπορείς να δηλώνεις οτιδήποτε χωρίς να έχεις καμία οικονομική απολαβή – του αποδίδει και συγκεκριμένη επαγγελματική ταυτότητα. Η ζωή όμως δεν είναι Εφορία με κωδικούς ΚΑΔ, οπότε δεν θεώρησα πως κάνω κάτι διαφορετικό κάθε φορά, για να νιώθω οποιαδήποτε αλλαγή. Η παρόρμηση, το ένστικτο και οι συγκυρίες με οδήγησαν στο να αφιερώνω μεγαλύτερο μέρος του χρόνου ή της ενέργειάς μου σε κάτι. Συνεχίζω λοιπόν να νιώθω ως γιατρός ή ηθοποιός σε παύση, σκηνοθέτης εν ενεργεία, ακόμη και κηπουρός σε αναμονή.

Ξεκινώντας από τη συγκυρία αναρωτιέμαι αν μέσω μιας ιστορικής πανδημίας το μάτι, το αφτί, η καρδιά σας ιεραρχεί μια πρόσληψη της πραγματικότητας ως καλλιτέχνης ή ως επιστήμονας…

Η ιατρική είναι, ίσως, η εγγύτερη στην Τέχνη, επιστήμη. Δεν ξέρω πώς θα αντιδρούσα αν είχα σπουδάσει κάποια από τις θετικές επιστήμες, οπότε προς το παρόν διατηρώ το προνόμιο να επεξεργάζομαι την πραγματικότητα δρώντας μεταιχμιακά.

Γίνεται μια κουβέντα αν η πανδημία έχει και βιοπολιτικά χαρακτηριστικά, επιδρά στην κοινωνία, τη φέρνει αντιμέτωπη με νέους περιορισμούς ή κέρδη. Πώς το βλέπετε εσείς;

Η χρήση όρων της βιολογίας για την περιγραφή δομών όπως το κράτος ή τώρα η πανδημία γέννησε σκεπτικισμό από την αρχή. Η πολιτική εξουσία ενδιαφέρεται για την ομοιόστασή της, όπως κάθε κατασκευή. Το να της αποδίδουμε όμως ανθρώπινα – βιολογικά χαρακτηριστικά μού θυμίζει εκείνους που ανθρωποποιούν τα κατοικίδιά τους. Αν θεωρήσουμε το κράτος ή την πανδημία ως ένα σώμα, που συμπεριφέρεται αυτούσια, ελλοχεύει ο κίνδυνος να θεωρήσουμε τους ανθρώπους ως οργανισμούς εκτός αυτού ή παρασιτικά εντός του. Και να δημιουργήσουμε αμέσως δύο αντίθετους κόσμους. Προτιμώ να διαβάζω τον κόσμο ως ένα σύνολο, με διαφορετικές κατά καιρούς επιδιώξεις. Προφανώς κάποιοι θα επιχειρήσουν να καρπωθούν οφέλη εν μέσω της πανδημίας, δικαιώνοντας για ακόμη μία φορά τον θυμόσοφο λαό που, έχοντας την κατάλληλη φράση για κάθε περίσταση, έχει πει το καταπληκτικό: «Ο λύκος στην αναμπουμπούλα χαίρεται».

Πώς βιώνετε τη σημερινή συγκυρία; Είστε εξόχως δημιουργικός και δεν ξέρω αν είστε πολύ μελαγχολικός με κλειστά θέατρα, αν σχεδιάζετε με αισιοδοξία κάτι και τι ή έχετε ήδη σκεφτεί το ενδεχόμενο μόνο live streaming παραστάσεων από εδώ και πέρα…

Η επαγγελματική ζωή μου έχει αλλεπάλληλες περιόδους μεγάλης απομόνωσης και μεγάλης συνεργατικής κοινωνικότητας. Ο χρόνος της συγγραφής, όσο κι αν κινείσαι στη ζωή, σε φέρνει αντιμέτωπο με τον μέχρι πρότινος ταχύ βηματισμό σου. Ο εντοπισμός καταστάσεων μπορεί να συμβεί και τρέχοντας με ένα αυτοκίνητο. Η επεξεργασία τους όμως και η μετουσίωσή τους σε κάτι άλλο απαιτούν στάσεις, τουλάχιστον στη δική μου περίπτωση. Εχω μάθει λοιπόν σε αντίστοιχες περιόδους στάσεων, που μπορεί να μοιάζουν ανώφελες, αλλά τελικά αποδεικνύονται απολύτως απαραίτητες. Το ζήτημα των κλειστών θεάτρων απαιτεί, όπως όλων των υπολοίπων επαγγελματικών χώρων, χειρισμούς που να εξασφαλίζουν την επαρκή και ασφαλή χρήση τους. Οσο και αν μου λείπει η διά ζώσης εργασία, συμμετέχω στο αίτημα του ανοίγματος, αλλά δεν μπορώ να εμπιστευθώ τον τρόπο αντιμετώπισης ή τα μέτρα που βλέπω να λαμβάνονται σε άλλους χώρους που ήδη άνοιξαν. Λυπάμαι, αλλά δεν μπορώ να συνταχθώ με όσους «κουράστηκαν» ή «αγανάκτησαν» στο σπίτι τους. Η ζωή δεν οργανώνεται με συναισθηματικούς όρους και επειδή είναι πάνω από όλα, απαιτεί πολύ προσεκτικούς χειρισμούς και αποφάσεις βασισμένες μόνο στις εισηγήσεις των επιστημόνων και όχι υπό το καθεστώς κοινωνικής ή συντεχνιακής πίεσης. Οσον αφορά τις live streaming παραστάσεις, δεν έχω κάνει ακόμη κάποια και προφανώς δεν θα είναι ποτέ η επιλογή μου έναντι μιας παράστασης με παρόντες θεατές.

Η τέχνη σας, ο χώρος σας, το θέατρο, είναι στο επίκεντρο αυτή την εποχή και για το ρεύμα του #ΜeToo. Ρεύμα προς την πρόοδο ή προς την καχυποψία των φύλων; Ηταν η εξουσία προϋπόθεση συμπεριφορών ή όχι μόνο;

Στις πατριαρχικές κοινωνίες, η «ανδρική συμπεριφορά» περιλαμβάνει και επιτρέπει άσκηση βίας κάθε μορφής, όχι μόνο στα κλιμάκια άσκησης της εξουσίας, αλλά σε κάθε έκφανση της ζωής. Και όχι μόνο προς τις γυναίκες, αλλά και προς όσους άνδρες δεν υπακούουν στο τρέχον ανδρικό πρότυπο. Απλώς, οι μέχρι πρότινος πρακτικές ανάληψης ή χρήσης της εξουσίας σχεδόν την είχαν κανονικοποιήσει. Γεγονός που επικυρώνεται από παραδείγματα παρόμοιων συμπεριφορών και από γυναίκες σε αντίστοιχες θέσεις. Η συζήτηση δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να περιορισθεί στον χώρο του θεάτρου. Οι γυναίκες στα σουπερμάρκετ, οι ασκούμενες δικηγόροι ή οι φοιτήτριες δεν περνούν καλύτερα από τις ηθοποιούς. Πολύ καλώς και επιτέλους έχει ανοίξει η συζήτηση για τις σχέσεις εξουσίας, συμπεριφορών και ανεκτών ορίων. Η παγιωμένη από το παρελθόν κατάσταση έπρεπε να είχε ανατραπεί εδώ και καιρό και όσοι αντιδρούν έχουν ίδιον συμφέρον διατήρησής της. Πρέπει, επιτέλους, να οδηγηθούμε σε μία συνθήκη αποδοχής και ασφάλειας για όλους. Η βίαιη συμπεριφορά είναι επιλογή, όχι προϋπόθεση για την κατάκτησης της εξουσίας. Και δεν πρέπει να γίνεται με κανέναν τρόπο ανεκτή. Οι άνδρες δεν μπορούμε ούτε στο ελάχιστο να διανοηθούμε τον φόβο που νιώθουν καθημερινά οι γυναίκες στον δρόμο ή την εργασία τους από αντίστοιχες συμπεριφορές. Καιρός ήταν λοιπόν όλα αυτά να σταματήσουν και να τιμωρηθούν.

Πότε, αλήθεια, πρωτογράφετε και πότε πρωτογράφετε για το θέατρο, εκτός αν αυτά συμπίπτουν…

Εγραφα διάφορα από το σχολείο. Στίχους, διηγήματα, μονόπρακτα ή μικρά ανέκδοτα, επηρεασμένος από τον κεφαλονίτη παππού μου. Πρώτα, εκδόθηκε από τον Καστανιώτη, το 1999, περιλαμβανόμενο σε μια συλλογή, ένα διήγημά μου το οποίο είχε διακριθεί σε έναν διαγωνισμό. Επαγγελματικά, γράφω το πρώτο μου θεατρικό έργο το 2006, για το Θέατρο του Νέου Κόσμου και ήταν το «Εγώ είμαι το Θείο Βρέφος».

Εχω την αίσθηση πως παρότι οι κεραίες των έργων και των σκηνοθεσιών σας πατάνε στο χώμα της ιθαγένειας της Ελλάδας, έχουν ταυτόχρονα κάτι πιο οικουμενικό, υπάρχει αυτός η δυϊσμός ή η αντίθεση ή η αλληλόδραση αυτών των δύο άραγε;

Αν πρέπει να κάνω ένα άλμα και να αναλύσω με θεατρολογικούς όρους τα έργα μου, μάλλον θα κατέληγα πως είναι το αποτέλεσμα των παρορμήσεων, των από πολλά πεδία ερεθισμάτων και του τρόπου ζωής μου. Το μοναδικό κριτήριο που με οδηγεί στο να ασχοληθώ με κάποιο θέμα είναι όταν γραπώνει το μυαλό μου για πολύ χρόνο. Από εκεί και μετά, το αντιμετωπίζω όπως ζω τη ζωή. Και επειδή το επίκεντρο είναι πάντα ο άνθρωπος και τα πάθη του, δεν μπορεί παρά να έχει κάτι οικουμενικό. Αναγκαστικά όμως, μέσω του φίλτρου τού να ζεις στην Ελλάδα τού σήμερα. Δεν με απασχόλησε ποτέ το να έχουν τα έργα μου μία προσωπική σφραγίδα ή να είναι αναγνωρίσιμος ο τρόπος. Το «à la manière de…» είναι καλό και χρήσιμο για τους πωλητές, όχι για τους δημιουργούς. Το να θέλεις τα έργα σου να μοιάζουν με ελληνικά είναι τόσο γελοίο όσο το να μη θέλεις να αναγνωρίζονται ως τέτοια, ενώ ζεις στο Παγκράτι και όχι στο Κρόιτσμπεργκ. Δεν με απασχόλησε ποτέ το να δημιουργήσω μια προσωπική σφραγίδα. Τα έργα μου είναι τελείως διαφορετικής θεματολογίας.

Πείτε…

Ασχολήθηκα με τη σκηνική μεταφορά της προφορικής ιστορίας στο «Γιοι και κόρες», με τα δημοτικά στις «Παραλογές», με έναν μεσαιωνικό έρωτα στο Παρίσι του 12ου αιώνα στον «Αβελάρδο και την Ελοΐζα», τα ζητήματα του θανάτου στη «Γρανάδα», του χρόνου στο «Hotel Éternité», τους μύθους του Βελλεροφόντη, της Ιφιγένειας και της Φαίδρας φέτος, και ένα νέο κείμενο εμπνευσμένο από το «Μίκαελ Κόλχαας» του Κλάιστ, του χρόνου. Πρότεινα πρωτότυπες ιδέες και προσπαθούσα, με πολύ μεγαλύτερο κόπο, να πείσω πως η ιδέα αξίζει προσοχή. Οι πρώτες αντιδράσεις ήταν πάντα επιφυλακτικές, γεγονός, σχεδόν, αναμενόμενο, εφόσον η πρόταση δεν περιείχε την εγγύηση γνωστών κειμένων. Δεν με απασχόλησε όμως ποτέ να φτιάξω ένα βιογραφικό μέσω κλασικών έργων. Και φέρω αυτή την πλήρη και πεντακάθαρη ελευθερία στην επιλογή των θεμάτων, ως τη μεγαλύτερη επιτυχία μου. Ο,τι απασχολεί τον άνθρωπο είναι και ελληνικό και διεθνές. Οπότε, με αφορά. Το ζήτημα είναι να συντονίζεσαι με το ανθρώπινο αίτημα. Ακόμη και αν δεν έχει ακόμη διαμορφωθεί.

Σήμερα το ελληνικό θέατρο, το γράψιμο – σκηνοθεσία, επιστρέφει σε βασικές ρίζες ή σύμφωνα με μια γνώμη απλώς μιμείται ξένες τεχνοτροπίες, παραμένει δέσμιο ενός μεταμοντερνισμού, ενός όρθιου μικροφώνου και ενός αλαλαγμού;

Πάντα υπήρχαν και θα υπάρχουν όλα. Και η πρωτογενής δημιουργία, οι δοκιμές, οι απομιμήσεις, εσκεμμένες ή μη. Το ελληνικό θέατρο δεν παρουσίασε ποτέ μια ομοιογενή τάση ή κύμα, όπως το αγγλικό θέατρο με το in-yer-face theatre στα 90s ή το γερμανικό, με το θέατρο – ντοκουμέντο από το 2000 ή την performance. Το ζητούμενο είναι να καίγεσαι να πεις μια ιστορία. Το πώς θα την πεις εξαρτάται από χιλιάδες παράγοντες. Η μίμηση, λόγω περιορισμένης δημιουργικότητας, μου είναι έως και συμπαθής. Μεμπτή είναι μόνο η κουτοπόνηρη κίνηση να αμπαλάρεις και να πουλάς μία κόπια ως εξαιρετική ή μοναδική. Εχουμε καταναλώσει τόση μπαγιάτικη πρωτοπορία που απορώ πώς και δεν βρεθήκαμε ακόμη στην πρώτη γραμμή της. Για εμένα, αφετηρία υπήρξε και θα συνεχίσει να είναι η ποίηση.

Για εσάς ποια η βασική λειτουργία του θεάτρου στην εποχή μας, σήμερα που γίνεται μια συζήτηση αν η Τέχνη έχει κυρίαρχο ρόλο, αν μας λείπει με την πανδημία κ.τ.λ.

Στον καθένα λείπουν διαφορετικά πράγματα σε διαφορετικές στιγμές. Προφανώς μπορούμε να ζήσουμε και χωρίς την Τέχνη. Θυσιάζοντας όμως ένα μεγάλο δεκανίκι ισορροπίας. Που μας προσφέρει η κοινότητα. Βασική και γενεσιουργός αιτία δημιουργίας του θεάτρου ήταν και παραμένει η κοινωνική συνάθροιση. Οσο κι αν δεν το αντιλαμβανόμαστε, με τη νέα μορφή των κοινωνιών μας. Στο θέατρο δεν πηγαίνουμε μόνο για τα έργα ή τους δημιουργούς, αλλά για να ανταλλάξουμε συλλογικά μια εμπειρία και να ταραχθούμε με ομοιόστροφους. Στο θέατρο πηγαίνουμε για να ζήσουμε εσκεμμένα και με ραντεβού την εμπειρία ενός σεισμού.

Πόσο σας απασχολεί η γλώσσα στο κείμενο και στην παράσταση; Αλλάζει κι αυτή με τα κοινωνικά δίκτυα αισθάνομαι.

Ολα ξεκινούν από τη γλώσσα. Αυτήν υπηρετούμε. Ο φορέας, όμως, της λεκτικής επικοινωνίας δεν μπορεί παρά να μεταβάλλεται με τις συνθήκες. Και να επηρεάζεται, ως ζων οργανισμός, από τα πάντα. Νέες ανάγκες δημιουργούν νέα δεδομένα, καταργούν λέξεις ή δημιουργούν άλλες, για να περιγράψουν τα καινούργια ζητήματα. Και η περιγραφή της ζωής προχωράει κι εκείνη, ζώσα και ρέουσα. Φυσικά, υπακούοντας στους κανόνες, τους ρυθμούς, την άρθρωση και τη μελωδικότητα της κάθε γλώσσας ξεχωριστά. Τα ελληνικά, τα αγγλικά ή τα πορτογαλικά δεν έχουν τον ίδιο εσωτερικό ρυθμό, ούτε τον ίδιο τρόπο άρθρωσης. Εκνευρίζομαι φοβερά όταν ακούω χοντροκομμένος διφθόγγους, με τον «ντ» να προφέρεται συχνότατα ως «d» ή να ακούω ελληνικά σαν greeklish. Κάθε μίμηση, ανεξάρτητα από την όποια ανταπόκρισή της, είναι καταδικασμένη αργά ή γρήγορα να καταλήξει εκεί όπου μπορεί να ανθήσει. Στο καρναβάλι.

Πρώτη σας παράσταση – σκηνοθεσία. Αισθήματα, μνήμες – τι κρατάτε;

«Εγώ είμαι το Θείο Βρέφος», στο Θέατρο του Νέου Κόσμου. Εχοντας μόλις μετακομίσει στην Αθήνα, πήγα το κείμενο στον Βαγγέλη Θεοδωρόπουλο, προτείνοντάς του να το σκηνοθετήσει. Εκείνος μου αντιπρότεινε να το κάνω εγώ. Και ξεκίνησαν όλα. Εχουμε κρατήσει όλα τα μπορντερό, τα έξοδα, τους θεατές της κάθε ημέρας. Παίζαμε με 10 ανθρώπους στο Δώμα του Νέου Κόσμου και είχαμε τρελαθεί που άγνωστοι άνθρωποι ήθελαν να δουν τη δουλειά μας. Σιγά σιγά οι θεατές αυξήθηκαν, ένα περίεργο επεισόδιο με μια παραθρησκευτική οργάνωση που επιτέθηκε στο θέατρο μάς οδήγησε στα δικαστήρια, η παράσταση παίχτηκε τελικά για δύο χρόνια κι εγώ προσπαθούσα έκτοτε για τέσσερα χρόνια να πείσω πως δεν γράφω μόνο κωμωδίες. Προσπαθούμε έκτοτε να διατηρήσουμε τη φόρα και την αγνή έκπληξη της πρώτης φοράς. Πράγμα δύσκολο, αλλά όταν επιχειρείται συνειδητά και ως στάση απέναντι στη δουλειά, ανανεώνει συνεχώς το πάθος για αυτήν.

Εχετε ή είχατε στην αρχή βασικές επιρροές σε γραφή και σκηνοθεσία. Ανθρωποι ζώντες ή μη που σας επηρέασαν;

Η πολύ κακή μου μνήμη δεν μου επιτρέπει να εντοπίζω και να αναπαράγω συγκεκριμένα στοιχεία επιρροής. Δεν θυμάμαι ωραίες φράσεις και δεν μπορώ να απαντήσω με τσιτάτα. Αυτό που με καθοδηγούσε πάντα ήταν το γενικό παράδειγμα ζωής και όσοι την υπηρετούν με καθαρότητα, αφοσίωση και χαρά. Από τους γονείς μου, που πορεύτηκαν πάντα πεντακάθαροι και αθώοι, μέχρι όσους θεωρώ, εν αγνοία τους, δασκάλους μου. Το ζήτημα είναι να αφοσιώνεσαι σε κάτι, να το υπηρετείς με όλες σου τις δυνάμεις και για όσο σε ευχαριστεί και να μη χάνεις την ανθρωπιά και τη χαρά σου. Για να αισθανθείς, κάποτε, χρήσιμος.