Το 1821 και οι μύθοι

Οτι οι ιστορικές αφηγήσεις εμπεριέχουν μύθους έχει συχνά υποστηριχτεί. Αυτό είναι αυτονόητο και κατανοητό επειδή τα κοσμογονικά γεγονότα εξάπτουν τη φαντασία των ανθρώπων. Υπήρξαν και αυτοί που καταφέρθηκαν κατά των ιστορικών μύθων. Και έτσι, όπως συχνά συμβαίνει σε όλο τον κόσμο, και ειδικά στην Ελλάδα, οι πολίτες και οι ειδικοί, ας πούμε οι ιστορικοί, διχάστηκαν. Διάφοροι διαφορετικά ερμήνευσαν το 1821: Τον ρόλο της Εκκλησίας, την ημερομηνία της έναρξης του ξεσηκωμού, τον ρόλο ορισμένων ηρώων, ακόμα και τον χαρακτήρα της επανάστασης. Π.χ., ο Κορδάτος είδε έναν ταξικό αγώνα και όχι έναν εθνικό.

Θα μνημονεύσω τον W. McNeill που είχε πει ότι «ο μύθος του ενός είναι η αλήθεια του άλλου και τούμπαλιν». Και τον Π. Κιτρομηλίδη ο οποίος πολύ σωστά παρατηρεί ότι «οι καταστατικοί μύθοι των εθνών τονίζουν τα ενοποιητικά στοιχεία τους, εξαίρουν με έμφαση όχι τις ρήξεις αλλά τις συνέχειες και τις επιβιώσεις στη συλλογική πορεία των λαών».

Διάφοροι ανθρωπολόγοι, κοινωνικοί ψυχολόγοι, ιστορικοί κ.ά. έχουν υποστηρίξει ότι οι μύθοι συμβάλλουν στη συνοχή των κοινωνιών και ότι αυτές μάλλον δεν θα μπορούσαν να υπάρξουν χωρίς κάποιους μύθους (π.χ. βλ. E. Cassirer).

Με αυτόν τον συλλογισμό δεν θα πρέπει να αναγάγουμε π.χ. το «κρυφό σχολειό» σε ένα κύριο θέμα αντιπαράθεσης, έστω και αν το θέτουμε ως θέμα έρευνας. Ακόμα και μύθος να είναι, ως μια λειτουργική και ωφέλιμη αφήγηση θα πρέπει να υπάρξει. Ηδη αυτή η αφήγηση προέκυψε για κάποιο λόγο, δεν ήταν τυχαία και εξυπηρέτησε κάποιες ανάγκες.

Αυτή η ρεαλιστική και ωφελιμιστική παρατήρηση ευσταθεί. Αν όντως οι κοινωνίες έχουν ανάγκη τους μύθους θα πρέπει να τους έχουν. Ο συλλογισμός αυτός θα πρέπει να ολοκληρωθεί με μια ακόμη επεξήγηση: πώς εξηγείται η ύπαρξη των αρνητών των μύθων; Μήπως και ο λόγος αυτών (των αρνητών) εκφράζει μια κοινωνική ανάγκη; Μέσα στη διαλογική σύγκρουση τα επίθετα που χρησιμοποιήθηκαν εκατέρωθεν δεν βοηθούν. Π.χ., το να κρίνεις ότι ορισμένοι ιστορικοί έχουν έλλειμμα εθνικής ευαισθησίας ή ότι εξυπηρετούν ύποπτες προθέσεις δεν αποτελεί εξήγηση.

Αν ακολουθήσουμε το ίδιο σκεπτικό που αναγνωρίζει την αναγκαιότητα των μύθων, δηλαδή ότι για να υπάρχουν θα πρέπει να εξυπηρετούν κάποιες κοινωνικές ανάγκες, το ερώτημα που προκύπτει είναι «σε ποιες ανάγκες μπορεί να ανταποκρίνονται οι αρνητές»;

Με την ευκαιρία που μας παρέχουν οι εορτασμοί του ’21 και που συμβολίζουν μια εθνική πραγματικότητα δύο αιώνων, θα ήταν μια μεγάλη συμβολή να μπορούσαμε να συζητήσουμε αυτού του είδους τα διλήμματα, χωρίς φόβο και φοβίες. Τότε μπορεί να αναγνωρίσουμε και τις ερμηνευτικές δυναμικές που προέκυψαν τις τελευτές δεκαετίες στον κόσμο και στην Ελλάδα.

Ο Ηρακλής Μήλλας είναι πολιτικός επιστήμονας, πολιτικός μηχανικός και μεταφραστής