Γλωσσολόγοι που δεν ενημερώνονται

Προ ημερών («Η ευθύνη των γλωσσολόγων», «ΤΑ ΝΕΑ», 26-2-21) επισήμανα τις ανακρίβειες και τις επικίνδυνες απλουστεύσεις που ακούγονται στην τηλεοπτική εκπομπή του ομότιμου καθηγητή Γλωσσολογίας Χριστόφορου Χαραλαμπάκη «Η μαγεία των λέξεων». Μου απάντησε με ένα παραληρηματικό λιβελογράφημα («Ο έρπων φθόνος ενός λατινιστή», «ΤΑ ΝΕΑ», 5-3-21). Οι ύβρεις, οι ανοίκειοι χαρακτηρισμοί και τα ταπεινά υπονοούμενα στόχο έχουν να υποκαταστήσουν την έλλειψη επιχειρημάτων ή να διανθίσουν εικονικές απαντήσεις.

Θα συνεχίσω λοιπόν από εκεί που σταμάτησα. Οταν μιλούσα για την ευθύνη των γλωσσολόγων να ενημερώνουν σωστά, εννοούσα ότι οφείλουν να μεταφέρουν, με απλό και κατανοητό τρόπο, το απόσταγμα της πιο σύγχρονης και έγκυρης επιστημονικής γνώσης και να παρουσιάζουν τον κανόνα αντί για την εξαίρεση. Αυτό σημαίνει ότι οφείλουν να ενημερώνονται πρώτα οι ίδιοι πριν ενημερώσουν τους άλλους. Κάποιοι όμως, όπως ο κ. Χαραλαμπάκης, έχουν επιλέξει είτε να αυτοσχεδιάζουν είτε να καταθέτουν όσα θυμούνται από κάποια πηγή που διάβασαν ή άκουσαν κάποτε.

Παράδειγμα πρώτο. Σε μια εκπομπή του ισχυρίστηκε, εμφατικά και κατ’ επανάληψη, ότι το επίθετο «πονηρός» στην αρχαιότητα δήλωνε «έπαινο». Πρόκειται για αδιανόητο λάθος. Οταν απάντησε στην κριτική μου, επικαλέστηκε, αντί για τον κανόνα, μια εξαίρεση, που όμως συνιστά δική του παρερμηνεία. Παρέθεσε δηλαδή ως «τρανότερη απόδειξη για την ενίοτε θετική σημασία του επιθέτου πονηρός» ένα χωρίο του Ησιόδου, όπου η Αλκμήνη λέει στον Ηρακλή πως ο Δίας τον γέννησε «πονηρότατον και άριστον». Εδώ υπέπεσε σε τετραπλό σφάλμα. Κατ’ αρχάς, θεώρησε βέβαιο ότι, αφού το δεύτερο επίθετο έχει θετική σημασία, πρέπει να έχει και το πρώτο. Επίσης, δεν φρόντισε, όπως είχε επιστημονική υποχρέωση, να συμβουλευτεί τον Richard Hunter. Ο Hunter υπογραμμίζει ότι τα επίθετα «πονηρότατον και άριστον» έχουν «αντίθετη σημασία» και εικάζει ότι το επίθετο «πονηρότατον» ίσως υπαινίσσεται «τη φονική μανία του Ηρακλή, τότε που σκότωσε τη γυναίκα και τα παιδιά του». Ακόμη, δεν πρόσεξε ότι για το συγκεκριμένο χωρίο τα λεξικά δίνουν στο επίθετο «πονηρότατον» αρνητικό πρόσημο [«oppressed by toils» (LSJ), «καταπονημένος, βασανισμένος, δυστυχισμένος» (Montanari)]. Και τέλος, δεν αντιλήφθηκε ότι όχι μόνο δεν μου διέφυγε η περίπτωση, όπως ισχυρίστηκε, αλλά την είχα ήδη μνημονεύσει, μέσω του ερμηνεύματος του Montanari.

Παράδειγμα δεύτερο. Σε άλλη εκπομπή ο κ. Χαραλαμπάκης καταπιάστηκε με την ετυμολογία του ονόματος «Ευρώπη». Το αν το όνομα είναι προελληνικό, ξενικό ή ελληνικό έχει προκαλέσει επιστημονική διαμάχη που διαρκεί πάνω από διακόσια χρόνια. Σήμερα βρισκόμαστε στο σκοτάδι. Τα πλέον έγκυρα σύγχρονα ετυμολογικά λεξικά της αρχαίας ελληνικής είναι τρία: του Chantraine, του Frisk και του Beekes. Το πρώτο γράφει «άγνωστη ετυμολογία» (ignorée), το δεύτερο «ανεξήγητη ετυμολογία» (unerklärt), ενώ το τρίτο δεν περιλαμβάνει το όνομα (ίσως γιατί δεν θεωρήθηκε ελληνικό). Τέλος, το εγκυρότατο Lexikon des Frügriechischen Epos σημειώνει «μάλλον προελληνικό» («wohl vorgriechisch»).

Εντούτοις, ο κ. Χαραλαμπάκης έλυσε ένα ετυμολογικό μυστήριο αιώνων σε ελάχιστα δευτερόλεπτα: «Ευρώπη» είναι όνομα ελληνικό και δηλώνει την κόρη «με τα μεγάλα μάτια». Προφανώς υιοθέτησε και μετέφερε άκριτα μια ετυμολογία που κυκλοφορούσε από παλιά και κυκλοφορεί σήμερα ευρέως, αλλά είναι τόσο αναξιόπιστη, ώστε τα προαναφερθέντα λεξικά δεν τη μνημονεύουν ούτε καν ως υπόθεση.