Τα βιοομοειδή φάρμακα στη φαρέτρα της ρευματολογίας

Τα αυτοάνοσα ρευματικά νοσήματα, όπως η ρευματοειδής αρθρίτιδα, οι οροαρνητικές σπονδυλαρθρίτιδες, ο συστηματικός ερυθηματώδης λύκος και άλλα, είναι παθήσεις που οφείλονται σε υπέρμετρη και άσκοπη απόκριση του ανοσοποιητικού συστήματος εναντίον ιστών του ιδίου του οργανισμού, προκαλώντας φλεγμονή και χρόνια βλάβη. Απαντώνται σε όλο τον πλανήτη, εμφανίζονται και στα δύο φύλα και μπορούν να εκδηλωθούν σε οποιαδήποτε ηλικία, ακόμη και την παιδική. Παρά το γεγονός ότι η παρουσία τους καταγράφεται από την αρχαιότητα, τα τελευταία χρόνια φαίνεται να κεντρίζουν το ενδιαφέρον της επιστημονικής κοινότητας και να κερδίζουν ολοένα και περισσότερο χώρο στα μέσα ενημέρωσης και κοινωνικής δικτύωσης. Αυτό οφείλεται στη διεύρυνση της γνώσης μας γύρω από τις ασθένειες αυτές, στη βαθύτερη κατανόηση των παθοφυσιολογικών μηχανισμών της αυτοανοσίας και στην ανακάλυψη νέων μορίων, που διαδραματίζουν καίριο ρόλο στη φλεγμονή (TNF-α, ιντερλευκίνες, μεμβρανικοί υποδοχείς), με επακόλουθο τη δημιουργία ειδικών φαρμάκων που στοχεύουν σε αυτά.

Πρόκειται για τους βιολογικούς παράγοντες, φάρμακα ανοσοτροποποιητικά και όχι ανοσοκατασταλτικά, υπό τη μορφή πρωτεϊνών/αντισωμάτων που κατευθύνονται έναντι κομβικών σημείων της διαδικασίας της φλεγμονής με απώτερο σκοπό τη ρύθμιση του ανοσοποιητικού συστήματος και τη μακροπρόθεσμη ύφεση της νόσου. Οι πρώτοι βιολογικοί παράγοντες, που κυκλοφόρησαν και χρησιμοποιούνται ήδη εδώ και 20 χρόνια, στόχευσαν την κυτταροκίνη TNF-α, είτε με τη μορφή αντισώματος (ινφλιξιμάμπη, ανταλιμουμάμπη), είτε ως διαλυτός υποδοχέας της (ετανερσέπτη). Απέδειξαν την υψηλή αποτελεσματικότητα των θεραπειών αυτών σε παθήσεις όπως η ρευματοειδής αρθρίτιδα και οι σπονδυλαρθρίτιδες, με εξίσου καλό προφίλ ασφαλείας, ανοίγοντας τον δρόμο για μια πλειάδα φαρμάκων παρόμοιας φιλοσοφίας. Την τελευταία δεκαετία, με τη λήξη της ισχύος της πατέντας των πρώτων παραγόντων, έχουμε στη διάθεσή μας τα βιοομοειδή φάρμακα (biosimilars).

Τα βιοομοειδή είναι σκευάσματα παρόμοιας δομής, αποτελεσματικότητας και ασφάλειας με τα προαναφερθέντα φάρμακα αναφοράς. Δεν θα πρέπει να συγχέονται με τα γενόσημα, τα οποία είναι ακριβή αντίγραφα των πρωτότυπων σκευασμάτων. Ενας βιολογικός παράγοντας δημιουργείται από ζώντα κύτταρα (εξού και ο όρος βιολογικός), επιλεγμένα και καλλιεργημένα με εξελιγμένες μεθόδους βιοτεχνολογίας, ώστε να αποδίδουν τη συγκεκριμένη πρωτεΐνη με τα ζητούμενα δομικά χαρακτηριστικά. Αυτό συνεπάγεται πως είναι ανέφικτη η πιστή αντιγραφή αυτών των μακρομορίων. Σημασία έχει το χορηγούμενο φάρμακο να παρέχει αντίστοιχη θεραπευτική απόκριση χωρίς επιβάρυνση από πλευράς ανεπιθύμητων ενεργειών. Κατά τον Αμερικανικό Οργανισμό Τροφίμων και Φαρμάκων FDA, για να εγκριθεί ένα βιοομοειδές φάρμακο, οφείλει να επιδεικνύει υψηλού βαθμού συνάφεια με το φάρμακο αναφοράς ως προς την κλινική αποτελεσματικότητά του, ανεξαρτήτως εάν υπάρχουν διαφορές στα ανενεργά συστατικά του, να είναι εξίσου ασφαλές, με ίδιο μηχανισμό δράσης, να χορηγείται με τον ίδιο τρόπο, στην ίδια δόση και για τις ίδιες ενδείξεις. Η σημαντικότερη διαφορά των βιοομοειδών με τα φάρμακα αναφοράς εντοπίζεται στο κόστος. Αν και απαιτούνται αντίστοιχες εγκαταστάσεις και τεχνογνωσία για την παραγωγή αμφοτέρων, τα βιοομοειδή δεν φέρουν το οικονομικό βάρος της αρχικής έρευνας και ανάπτυξης. Αυτό επιτρέπει τη διάθεσή τους σε τιμές μειωμένες τουλάχιστον κατά 20% των αρχικών σκευασμάτων. Εάν λάβουμε υπόψη ότι η αγωγή με βιολογικό παράγοντα μεταφράζεται σε αρκετές χιλιάδες ευρώ ετησίως ανά ασθενή, είναι προφανές πως η συμπίεση του κόστους επιφέρει σημαντική ανακούφιση για τα ασφαλιστικά ταμεία, τα οποία μπορούν να καλύψουν θεραπευτικά μεγαλύτερο αριθμό ασθενών με τον ίδιο προϋπολογισμό.

Εχοντας το πλεονέκτημα της εμπειρίας από τη χρήση του φαρμάκου αναφοράς, οι εταιρείες των βιοομοειδών μπορούν να βελτιώσουν στις λεπτομέρειες το προϊόν τους. Χαρακτηριστικά, σε βιοομοειδές της ετανερσέπτης, περιγράφονται λιγότερες τοπικές αντιδράσεις στο σημείο έγχυσης και μεγαλύτερη ευκολία χορήγησης, λόγω τροποποίησης των εκδόχων του φαρμάκου και νεότερης τεχνολογίας της προγεμισμένης συσκευής (πένας). Τα βιοομοειδή έχουν λάβει ισάξια θέση με τα φάρμακα αναφοράς στις διεθνείς συστάσεις για την αντιμετώπιση των αυτοάνοσων ρευματικών νοσημάτων που εκδίδουν οι αντίστοιχες ρευματολογικές εταιρείες της Ευρώπης (EULAR) και της Αμερικής (ACR). Στην Ευρωπαϊκή Ενωση, το κάθε κράτος ρυθμίζει ανεξάρτητα το νομικό πλαίσιο που καθορίζει τη θέση των βιοομοειδών στα θεραπευτικά πρωτόκολλα του εκάστοτε συστήματος υγείας, με κάποια εξ αυτών να επιβάλλουν την αποκλειστική τους διάθεση για οικονομικούς λόγους (π.χ. σκανδιναβικά κράτη).Η Ελληνική Ρευματολογική Εταιρεία έχει εκδώσει οδηγίες αναφορικά με την ορθή χρήση των βιοομοειδών (Θέσεις της ΕΡΕ ΕΠΕΡΕ για τα βιοομοειδή 2018, επικαιροποίηση των θέσεων 2015). Αξίζει να σημειωθεί πως, στη χώρα μας, δεδομένης της έστω μικρής διαφοροποίησης μεταξύ βιοομοειδών και πρωτοτύπων βιολογικών σκευασμάτων, η άσκοπη εναλλαγή μεταξύ αυτών (switching) δεν συστήνεται. Κάτι τέτοιο μπορεί να συμβεί κατόπιν απόφασης του θεράποντος ιατρού σε συνεννόηση και με τη συναίνεση του ασθενούς, εάν οι συνθήκες το επιβάλλουν.

Οι βιολογικοί παράγοντες είναι το παρόν και το μέλλον στη θεραπεία των αυτοάνοσων ρευματικών νοσημάτων. Τα βιοομοειδή πολλαπλασιάζουν τα εργαλεία που διαθέτουμε, παρέχοντας περισσότερες αξιόπιστες επιλογές για τη βέλτιστη αντιμετώπιση των ιδιαίτερων αυτών ασθενειών.

Ο Μιχάλης Δρογκάρης είναι ρευματολόγος