«Επιθυμώ την επιστροφή στο “όλοι μαζί”»

Η Αίγυπτος πάντα συναρπάζει ακόμη και στις πιο πεζές της όψεις – σήμερα κι εδώ είναι σε εξέλιξη η πανδημική κρίση -, αλλά διατηρεί και μια ιδιαίτερη σχέση με εμάς. Μεσολαβητές πνευματικοί άνδρες όπως ο Καβάφης, ιστορικοί δεσμοί μέσω μιας διαρκούς παρουσίας του Ελληνισμού, ένας άτυπος διάλογος που συνεχίζεται μέσα στον χρόνο, είτε σε εξάρσεις είτε σε υπνώσεις. Πάντα το βλέμμα είναι στραμμένο στη γοητευτική χώρα που μας ξανασύστησε στο τέλος του 20ού αιώνα, μέσω μιας ιδιότυπης μα καθοριστικής πολιτισμικής διπλωματίας, ο Κωστής Μοσκώφ ή διανοούμενοι όπως ο Μάνος Χαριτάτος. Σήμερα η «4η Εντολή» πάει στην Αίγυπτο για να συνομιλήσει με τον Χρήστο Γ. Παπαδόπουλο. Φιλόλογος, συγγραφέας, ποιητής, στιχουργός και διευθυντής του Ελληνικού Πολιτιστικού Κέντρου Καΐρου, κρατάει ένα σπάνιο νήμα ανταλλαγής και αλληλεπίδρασης Αιγύπτου και Ελλάδας, πλάι στην κοινότητά μας εκεί, ενώ ταυτόχρονα επιδίδεται στο δικό του συγγραφικό, αρχειακό και ποιητικό έργο. Ανθρωπος πολλών ιδιοτήτων όπως όλοι οι σοβαροί άνθρωποι, ο Παπαδόπουλος είναι και στιχουργός. Μας έχει δώσει, για παράδειγμα, ένα από τα μεγαλύτερα σουξέ των τελευταίων χρόνων, «Τα χαμοπούλια». Το Κάιρο, ο Σίσι, οι Αιγυπτιώτες, η πανδημία, η φτώχεια, οι μεγάλες αλλαγές που συντελέστηκαν τα τελευταία χρόνια στη χώρα αυτή αλλά και η ποίηση και το ελληνικό τραγούδι περνούν από την όμορφη αφήγηση του Παπαδόπουλου που σήμερα κοσμεί τη στήλη μας.

Πείτε μας, αν θέλετε, πού είστε τώρα και πώς βιώνετε την πανδημία και όλο αυτό που έχει φέρει στη ζωή μας;

Με βρίσκετε στην πατρίδα της καρδιάς μου, την Αίγυπτο, όπου από τις αρχές Ιανουαρίου έκλεισαν λόγω πανδημίας όλα τα εκπαιδευτικά ιδρύματα και συνεχίζουμε με μαθήματα εξ αποστάσεως και τηλεργασία ως τις 20 Φεβρουαρίου. Οι μέρες περνούν άλλοτε στα όρια του πανικού κι άλλοτε ως… vivere pericolosamente. Πάντως πρώτη φορά έχω μείνει μακριά από την Ελλάδα και τους ανθρώπους μου έναν ολόκληρο χρόνο.

Πώς είναι η καθημερινότητά σας;

Η πανδημία έφερε και τα δώρα της. Μακριά «από την πολλή συνάφεια του κόσμου» βρήκα τον χρόνο, πέραν των καθηκόντων μου στη διεύθυνση του Ελληνικού Πολιτιστικού Κέντρου Καΐρου, να ασχοληθώ με το αιγυπτιώτικο αρχείο μου. Θα σας εξομολογηθώ κάτι που μοιράζομαι πρώτη φορά δημοσίως. Με αφορμή ένα σπάνιο βιβλίο που ήρθε και με βρήκε όταν πρωτοήρθα στο Κάιρο, βρέθηκα ν’ ακολουθώ το παράδειγμα του Αιγυπτιώτη Μάνου Χαριτάτου, συνιδρυτή του Ελληνικού Λαογραφικού Ιστορικού Αρχείου (ΕΛΙΑ), χωρίς καλά καλά να το καταλάβω. Τριγυρνούσα στα παλαιοπωλεία και στις υπαίθριες αγορές μεταχειρισμένων βιβλίων, με τις ώρες, δίνοντας το τηλέφωνό μου δεξιά κι αριστερά για να με ειδοποιούν οι μεσολαβητές όταν αντιληφθούν κάτι ελληνικό, όπως παλιά βιβλία, έντυπα κι εφημερίδες, ξοδεύοντας για χρόνια και χρόνο και χρήμα. Αιγυπτιώτης από επιλογή, όπως συνηθίζω να αυτοχαρακτηρίζομαι, το Κάιρο μέτρησε την αγάπη μου και μου το ανταπέδωσε. Εχω δημιουργήσει ένα σημαντικό, για τα μέτρα μου, αρχείο, που περιλαμβάνει βιβλία, περιοδικά, έντυπα και σειρές αιγυπτιώτικου Τύπου από το 1899 ως το 1970, μεταξύ άλλων μερικές πλήρεις ετήσιες εκδόσεις των εφημερίδων του Καΐρου «Χρόνος», «Νέα Ηχώ» και «Φως», που εξ όσων γνωρίζω δεν υπάρχουν σε καμιά άλλη γνωστή συλλογή. Θα ήταν πιο αναμενόμενο, μετά το μεταπτυχιακό μου, να αφιερώσω 4-5 χρόνια εκμεταλλευόμενος υπάρχοντα αρχεία για να γράψω μια διδακτορική διατριβή για ένα συγκεκριμένο θέμα, όπως κάνουν τόσοι άλλοι. Εγώ προτίμησα να διασώσω, όσο επέτρεπαν οι δυνάμεις μου, τα εναπομείναντα ισχνά ίχνη της γραπτής ιστορίας των Αιγυπτιωτών και ως συγγραφέας να περνάω τις μέρες μου γράφοντας και δημοσιεύοντας αιγυπτιώτικες ιστορίες με αφορμή αρχειακό υλικό, που χαίρομαι να τις μοιράζομαι σε μια σελίδα που δημιούργησα. Αν δεν ποτίζεις με ζωή την Ιστορία καθημερινά, μαραίνεται και ξεχνιέται. Χαίρομαι να χάνομαι στις αναγνώσεις των αιγυπτιώτικων εφημερίδων παρακολουθώντας μέρα μέρα τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο ή τον Εμφύλιο, για παράδειγμα. Περηφανεύομαι που έχω περιοδικά με πρώτες δημοσιεύσεις του Καβάφη. Με το χέρι στην καρδιά, δεν το μετάνιωσα που προτίμησα την ουσία. Ενας διδάκτορας λιγότερος. Ε, και; Δεν έφτιαξαν τα πτυχία τον Χαριτάτο, αυτός όμως «έφτιαξε» τα πτυχία πολλών.

Πώς είναι η κρίση που διανύουμε στην Αίγυπτο, αλήθεια; Μαθαίνουμε τόσο λίγα…

Σε χώρες σαν την Αίγυπτο είναι πολύ δύσκολο να γνωρίζει κανείς αυτό που πραγματικά συμβαίνει. Ο πληθυσμός έχει ξεπεράσει τα εκατό εκατομμύρια. Το μεγαλύτερο μέρος του βιοπορίζεται με ελάχιστο ως πολύ χαμηλό εισόδημα. Ενα τεστ κοστίζει όσο ένας βασικός μισθός. Πώς να ελεγχθεί η κατάσταση και να αποτυπωθεί στα επίσημα δεδομένα; Η αγορά λειτουργεί σχεδόν κανονικά. Ακούω συχνά: «Εχει σημασία αν πεθάνεις από την πανδημία ή από την πείνα;». Καθόλου απίθανα και τα δύο, αν εφαρμόζονταν τα ευρωπαϊκά μέτρα. Η χώρα βέβαια παλεύει την πανδημία από καλύτερη θέση δημογραφικά σε σχέση με τη γερασμένη Ευρώπη. Μόνο 6,5% είναι άνω των 60 ετών και το 40% είναι κάτω των 25 ετών.

Ως πνευματικός άνθρωπος, τι θεωρείτε πως αλλάζει στη ζωή μας ο κορωνοϊός, τι αλλαγές ίσως επιφέρει;

Είναι παρακινδυνευμένη οποιαδήποτε πρόβλεψη. Δεν είμαι σίγουρος ότι γνωρίζουμε όλα τα στοιχεία για να καταλήξουμε σε ασφαλή συμπεράσματα. Εύχομαι η επιστήμη να δώσει λύση στο πρόβλημα της πανδημίας. Απεύχομαι τη φτωχοποίηση του πλανήτη. Ανατριχιάζω στην προοπτική να παγιωθούν οι κοινωνικές αποστάσεις ως κοινωνική αναπηρία. Επιθυμώ την επιστροφή, όχι στην… κανονικότητα αλλά στη ζωή την ίδια, στο «όλοι μαζί».

Τι ακριβώς είναι το Ελληνικό Πολιτιστικό Κέντρο Καΐρου;

Δημιουργήθηκε το 2002 με διακρατική συμφωνία κι άρχισε να λειτουργεί το 2003 όταν μορφωτικός ακόλουθος ήταν ο Γιάννης Μελαχροινούδης που διαδέχτηκε τον Μοσκώφ. Φορείς του Κέντρου είναι η ελληνική πρεσβεία στο Κάιρο και η Ελληνική Κοινότητα Καΐρου. Διοικείται από διοικητικό συμβούλιο με πρόεδρο τον πρεσβευτή της Ελλάδας στο Κάιρο, σήμερα τον κ. Νικόλαο Γαριλίδη, έναν αιγυπτιώτη διπλωμάτη με βαθιά γνώση του ελληνικού πολιτισμού, συλλέκτης ο ίδιος. Αντιπρόεδρος, ο πρόεδρος της κοινότητας Χρήστος Καβαλής, ένας χαρισματικός Αιγυπτιώτης που κρατάει τα ηνία της σε όλη τη διάρκεια του 21ου αιώνα. Συμμετέχουν επίσης εκπρόσωποι των διπλωματικών και κοινοτικών Αρχών. Οι φορείς του μου εμπιστεύθηκαν τη διεύθυνσή του το 2010. Με βασική δραστηριότητα τη διδασκαλία της ελληνικής ως ξένης ή μητρικής γλώσσας, διοργανώνει σε συνεργασία με άλλους φορείς της Ελλάδας και της Αιγύπτου πολιτιστικές εκδηλώσεις σε όλα τα πεδία των τεχνών και των γραμμάτων.

Πώς προέκυψε στην πορεία σας η διαμονή στο Κάιρο;

Το όνειρό μου ήταν να βρω την Αλεξάνδρεια του Καβάφη και του Ντάρελ. Γι’ αυτό και σπούδασα την αραβική γλώσσα, στην οποία κι εξετάστηκα πριν αποσπαστώ στην Αίγυπτο. Φευ! Μια συγκυρία με έφερε στο Κάιρο, που έμελλε όμως να γίνει ο καρμικός προορισμός μου. Εζησα την αιγυπτιακή επανάσταση του 2011, την αντεπανάσταση του 2013, στρατιωτικούς νόμους, απαγορεύσεις κυκλοφορίας, τρομοκρατικές επιθέσεις, γεγονότα συνταρακτικά. Σ’ αυτήν την πόλη, λοιπόν, έμελλε να ξαναγεννηθώ από θαύμα στις 15 Μαΐου του 2019 έπειτα από ανακοπή καρδιάς και ποιος ξέρει τι άλλο μου επιφυλάσσει το μέλλον. Μη μου τη στερήσει, ελπίζω.

Μου έρχεται στον νου η πολιτιστική και διπλωματική κληρονομιά του Κωστή Μοσκώφ, στην οποία αναφερθήκατε κι εσείς. Εχει εκλεκτικές συγγένειες η Αίγυπτος με την Ελλάδα; Υπάρχει η δυνατότητα για μια άλλη θέαση του οικουμενικού Ελληνισμού μέσω και της δουλειάς του Πολιτιστικού Κέντρου;

Ο Μοσκώφ ανέδειξε τις διαπολιτισμικές σχέσεις Ελλάδας και Αιγύπτου, της «καθ’ ημάς Ανατολής», και τις επέβαλε πάλι στον δημόσιο διάλογο. Κατάφερε να γίνει το φωτεινό αστέρι που μας εμπνέει και μας οδηγεί όλους όσοι ήρθαμε μετά. Ανοιξε τον δρόμο που περπατάμε. Στην Αίγυπτο γράφεται μια παράλληλη ελληνική ιστορία, αυτή των Αιγυπτιωτών που μπολιάσανε τον ελληνικό πολιτισμό και που εξαιτίας τους, ακόμα και τόσα χρόνια μετά τη μεγάλη έξοδό τους από την Αίγυπτο, οι σημερινοί Αιγύπτιοι δεν έπαψαν να χαμογελούν όταν ακούν πως είσαι Ελληνας.

Αυτό που μπορεί και πρέπει να κάνει το Ελληνικό Πολιτιστικό Κέντρο είναι να συντηρήσει αυτόν τον μύθο ως ζώσα αλήθεια, να δώσει βιωματικές ευκαιρίες ελληνικού πολιτισμού στους νέους Αιγύπτιους που, επηρεασμένοι από τις διηγήσεις των πατεράδων και των παππούδων τους, έμαθαν να αγαπούν τους Ελληνες, να έχουν κι αυτοί δικούς τους λόγους για να μάθουν το ίδιο στα δικά τους παιδιά.

Μήπως και η Αίγυπτος όμως χάνει το παιχνίδι από έναν ακραίο ισλαμισμό ή διατηρεί την ικανότητά της να ισορροπεί μεταξύ Δύσης, Αφρικής, Ανατολής – πολιτισμικά και ευρύτερα;

Δέκα χρόνια μετά, η Αραβική Ανοιξη που άφησε πίσω της χώρες διαλυμένες, όπως η Συρία και η Λιβύη, ευτυχώς βρίσκει την Αίγυπτο όρθια, σε ηγετική θέση στον αραβικό κόσμο, εγγύηση για όλη την ευρύτερη περιοχή. Ο ακραίος ισλαμισμός είναι ξένος προς την αιγυπτιακή παράδοση που αιώνες τώρα έμαθε να συμβιώνουν αρμονικά χριστιανοί και μουσουλμάνοι. Εχοντας διδάξει ελληνικά στο Ισλαμικό Πανεπιστήμιο του Αλ Αζχαρ και παρακολουθώντας τις τοποθετήσεις του ανώτατου θρησκευτικού ηγέτη του για την τρομοκρατία, δεν διαφέρουν σε τίποτα από αυτές του Πατριάρχη των Κοπτών αλλά και του δικού μας μακαριότατου Πατριάρχη Αλεξανδρείας.

Παράλληλα και πάντα έχετε μια ποιητική δράση και ενεργό συμβολή στον νεότερο στίχο. Ποιο το πρώτο τραγούδι που γράψατε;

Το πρώτο τραγούδι μου στη δισκογραφία λέγεται «Η Αλεξάνδρεια που χάνεις», το κάρμα που σας έλεγα, εκδόθηκε το 1993, σε μουσική κι ερμηνεία του Γιώργου Καζαντζή. Το ίδιο είναι και το τελευταίο δισκογραφημένο μου, σε διασκευή, με τον Βασίλη Λέκκα, πριν από μερικούς μήνες. Ενδιάμεσα, εκτός από δεκάδες τραγούδια, έχω εκδώσει από τη Μικρή Αρκτο το βιβλίο – CD «Το φτερό του δράκου» με 13 μουσικά παραμύθια, «Το παραμύθι της τετράγωνης λογικής», ένα αλληγορικό παραμύθι για μικρούς και μεγάλους, και την ποιητική συλλογή «Η γλώσσα της φυγής», ενώ από την Οδός Πανός το «Κέντρο περίθαλψης άγριων ζωών».

Θα μας πείτε για τη γνωριμία σας με τον Χατζιδάκι; Τι μένει από εκείνον;

Ο,τι μένει απ’ τη ζωή, όπως έλεγε κι ο ίδιος, είναι «κάποιες στιγμές εξαίσιες που συνομιλήσαμε με άλλους ανθρώπους». Μια τέτοια μέρα ήταν η 11/11/1992, όταν, 28χρονος εγώ, στο σπίτι του, τον άκουγα να λέει χαμογελαστά για τα τραγούδια που του παρουσιάσαμε με τον συνθέτη Δημήτρη Μαρκατόπουλο «τα βάφτισα “Τα τραγούδια του χαμένου ποιητή” κι αποφάσισα να τα εκδώσω από τον Σείριο». Η επιθυμία του πραγματοποιήθηκε μία δεκαετία μετά, από τον γιο του. Προίκα μου.

Εχετε ένα εκ των μαζικότερων και γνωστότερων σουξέ της νεότερης ιστορίας του ελληνικού τραγουδιού: «Τα χαμοπούλια». Σχεδόν… δημοτικό! Πείτε μας πώς γράφτηκε και γιατί έχει γίνει τόσο επιτυχία, λέτε;

Γράφτηκε ξημερώματα στα Χανιά, στο λιμάνι, λίγο μετά την άφιξη με το καράβι, στις 14 Ιουλίου 1993. Την ώρα που συναντιούνταν ξυστά αυτοί που πήγαιναν για ύπνο μετά τη διασκέδαση με αυτούς που αγουροξυπνημένοι έρχονταν να καθαρίσουν την πόλη. Ακούγοντας στα γουόκμαν τη μουσική του Κώστα Φαλκώνη, η εικόνα μού έφερε τη λέξη χαμοπούλια στα χείλη μου και την απόσταση αυτών των δύο κόσμων. Δεν έχει συνταγή η επιτυχία. Απλώς συμβαίνει. Θυμάμαι μια κριτική στο περιοδικό «Δίφωνο»· όταν το 1997 εκδόθηκε ο δίσκος, έγραφε για τη στιχουργική μου, ειδικά γι’ αυτό το τραγούδι, «στην προσπάθειά του να πρωτοτυπήσει, παραπαίει ανάμεσα στη φαιδρότητα και την ακατανοησία». Μ’ έτσουξε! Με αφορμή αυτή την κριτική και διάφορα συμπλέγματα της νεότητάς μου, μου πήρε μερικά χρόνια για να χαρώ πραγματικά με την επιτυχία του, που με εκνεύριζε μάλιστα τότε να με ξέρουν από ένα τσιφτετέλι, εμένα τον… κουλτουριάρη. Κούνια που με κούναγε…

Εκ των πρόσφατων εργασιών σας είναι το «Κέντρο περίθαλψης άγριων ζωών» που σας τραγουδά η μεγάλη Γιώτα Γιάννα. Πείτε μας γι’ αυτό.

Ενας κύκλος τραγουδιών για τους αποσυνάγωγους της ζωής και της αγάπης, που χρωστάω αποκλειστικά στη μητέρα μου, στον Γιώργο Ιωάννου, στον Ζαχαρία Καρούνη και στον Γιώργο Χρονά. Στη μητέρα μου γιατί ήταν το δικό μου κέντρο περίθαλψης και αυτό ήταν το τελευταίο δώρο της. Γράφτηκαν καταιγιστικά σε δύο εβδομάδες, όταν την έχασα, à la manière de Γιώργου Ιωάννου, στα μέτρα από το «Κέντρο διερχομένων». Στον Ζαχαρία γιατί πίστεψε σ’ αυτά, τα μελοποίησε το ίδιο καταιγιστικά κι ανέλαβε άμεσα την παραγωγή. Στον Γιώργο Χρονά γιατί αποφάσισε να τα εκδώσει σε βιβλίο – CD από την Οδό Πανός.

Στα χείλη της μοναδικής Γιώτας Γιάννα το τραγούδι «Λάβαρα και ραβασάκια» απογειώθηκε. Η Γιώτα είναι ευλογημένος άνθρωπος και ψυχάρα. Τιμή μου που έγινε η φωνή μου στο «Μου αρέσουνε τα λάθη, κύριε Μπαμπινιώτη μου, στη σωστή ορθογραφία έφαγα τη νιότη μου». Χάρηκα που το εκτίμησε το τραγούδι και ο ίδιος ο Μπαμπινιώτης. Η φωνή της Ηρώς Σαΐα είναι θείο δώρο και του Χρήστου Γεροντίδη λαϊκή μνήμη. Για τη φωνή του Ζαχαρία τι να πω; Αδερφοποιτός μου. Ο Χρυσόστομος Καραντωνίου κέντησε τις ενορχηστρώσεις και ο Ντίνος Πετράτος μάς χάρισε γενναιόδωρα 14 έργα του.

Τι ρόλο έχει στη ζωή σας το τραγούδι και άραγε θα παραμείνει κυρίαρχη συνήθεια του Νεοέλληνα;

Είναι ίδιον του Ελληνα ανά τους αιώνες το τραγούδι είτε ως άκουσμα είτε ως πράξη. Αυτό που φοβάμαι πως κινδυνεύει να γίνει κυρίαρχη συνήθεια είναι η έλλειψη σεβασμού στα πνευματικά δικαιώματα των δημιουργών. Οσο για τον ρόλο του στη δική μου ζωή, θα σας απαντήσω, ως δημιουργός κι ως ακροατής, μ’ έναν στίχο του Ναζίμ Χικμέτ: «Χωρίς ανθρώπους μπόρεσα να ζήσω, όμως ποτέ χωρίς τραγούδια».