Πάθη, παραβατικές ζωές και προσδοκίες

Η νουβέλα του Νίκου Μπακόλα «Μην κλαις, αγαπημένη» πρωτοεκδόθηκε, ιδίοις εξόδοις, το 1958 στη Θεσσαλονίκη και επανεκδόθηκε τον Οκτώβριο του 2020 από τις Εκδόσεις Σοκόλη, με βασικό σκοπό την επανασύσταση του πολύ σημαντικού βορειοελλαδίτη πεζογράφου στους νεότερους αναγνώστες. Είναι μια προσπάθεια που θα ενισχυθεί τους επόμενους μήνες με τη νέα έκδοση ενός από τα κορυφαία μυθιστορήματά του, «Ο κήπος των πριγκίπων», αλλά και με τη συγκέντρωση των κριτικών κειμένων που κατά καιρούς έγραψα για τον, εκτός των άλλων, φίλο μου Νίκο Μπακόλα, όπου και συμπεριλαμβάνονται μελέτες, συζητήσεις, επιστολές, καλύπτοντας το διάστημα 1976-2020. Σε όσους έχουν εποπτεία και γνώση της μεταπολεμικής μας λογοτεχνίας και της κορυφαίας θέσης του Νίκου Μπακόλα σ’ αυτήν, η νουβέλα «Μην κλαις, αγαπημένη» αποτελεί κάτι το ξεχωριστό, αν τη συγκρίνουμε με τα άλλα βιβλία του. Ηταν κυρίως μια προσπάθειά του να γράψει ανταποκρινόμενος στις συνθήκες της εποχής, επιλέγοντας γεγονότα τής τότε τρέχουσας επικαιρότητας, δίνοντας όμως σ’ αυτά μια ευρύτητα διατοπική. Η μικρή άτυχη ιστορία του Μπίλλυ και της Φαίης θα μπορούσε να είχε συμβεί παντού, σε οποιοδήποτε λιμάνι της Ευρώπης στα χρόνια που ακολούθησαν τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Μηδαμινής σημασίας είναι εκείνα τα στοιχεία που θα μπορούσαν να τη χρωματίσουν τοπικά. Αλλά και μηδαμινής σημασίας είναι οι διαφορές αυτής της μικροκοινωνίας και των ανθρώπων της από μια ενδεχόμενη άλλη μικροκοινωνία, άλλης χώρας. Εκτός όμως από αυτά, ήταν και μια προσπάθεια του τριαντάχρονου συγγραφέα (γεννημένου το 1927) να γράψει μια λογοτεχνία «ανοιχτή», δηλαδή ευπρόσιτη και χωρίς δυσκολίες προσπέλασης. Μια λογοτεχνία συνδεδεμένη με τη δημοσιογραφία, την οποία ασκούσε παράλληλα, ως δημιουργός, και της οποίας λογοτεχνίας η γλώσσα είναι συνήθως άμεση, λιτή, ακόμα και ψυχρή_˙ πολύ κοντά στην αποαισθηματοποιημένη αφήγηση του ρεπορτάζ. Χωρίς να υπάρχουν σ’ αυτήν οι τεχνικές ιδιομορφίες και οι ιδιορρυθμίες που ο Μπακόλας θα υιοθετούσε στα επόμενα τρία βιβλία του, «Ο κήπος των πριγκίπων» (1966), «Εμβατήρια» (1972), «Υπνος – θάνατος» (1974), όπου και είχε υποστεί τη βαθιά διπλή επίδραση: του επηρεασμένου από τον Τζέημς Τζόυς, Ουίλλιαμ Φώκνερ, αλλά και του επίσης τζοϋσιανού Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη.

Στα 1958, όταν εκδίδεται αυτό το βιβλίο των εκατό σελίδων, το «Μην κλαις, αγαπημένη», με τη συνδρομή συναδέλφων συντακτών και τυπογράφων, ο Μπακόλας έχει γράψει και δημοσιεύσει ήδη στα νεανικά του χρόνια μερικά σύντομα πεζά, κυρίως σε σπουδαστικά έντυπα, όπως τα «Φοιτητικά Γράμματα» και η «Παμφοιτητική», αλλά και μικρά ρεπορτάζ σε βραχύβιες εφημερίδες της πόλης , ιδίως μετά το τέλος του Εμφυλίου, όταν αφυπηρέτησε από την αεροπορία. Εξάλλου, ήδη από το 1956 έχει διαλέξει: πήρε την απόφαση να ασχοληθεί επαγγελματικά με τη δημοσιογραφία, μη θέλοντας να γίνει εκπαιδευτικός. Η νουβέλα λοιπόν αυτή, που την έγραψε μέσα σε λίγο καιρό και αποτέλεσε το πρώτο βιβλίο του, μοιάζει να προέκυψε από δύο επιλογές του: α) το πρόσκαιρο ενδιαφέρον του συγγραφέα για τη σχέση της δημοσιογραφίας με την πεζογραφία, καθώς ήθελε μια ιστορία που να βασίζεται σε πραγματολογικά στοιχεία, έτσι ώστε να συνδέσει το «αληθινό» γεγονός, αυτό που συνέβη και πέρασε στην ύλη της εφημερίδας, με τη μυθοπλασία, και, έπειτα β) το θέμα που το ήθελε να επικεντρώνεται γύρω από μια σειρά συγκρούσεων – κοινωνικών, ερωτικών, ηθικών, οικονομικών – με μια δραματική και μοιραία κατάληξη. Νομίζω ότι ως προς τη σχέση δημοσιογραφίας και πεζογραφίας η μόνη που μπορούσε να τον οδηγήσει σ’ εκείνα τα χρόνια σε γόνιμο έδαφος ήταν η σύγχρονη αμερικανική, μυθιστόρημα και διήγημα, προσιτή άλλωστε στους νεώτερους αναγνώστες, όπως ο Μπακόλας, αφού οι μεταφράσεις της διαδέχονταν ταχύτατα η μια την άλλη στους συστηματικά επιχορηγούμενους εκδοτικούς οίκους, όπως ο Φέξης, ο Πεχλιβανίδης, ο Ικαρος. Από τον μεγάλο αριθμό των συγγραφέων τον ενδιέφεραν εκείνοι που, όπως ο Τζων Στάινμπεκ, ο Θόρντον Γουάιλντερ, ο Σέργουντ Αντερσον, είχαν υιοθετήσει στη μέθοδο της μυθιστορηματικής τους αναπαράστασης ένα είδος συναισθηματικού ρεαλισμού, προβάλλοντας τη σχέση μυθοπλασίας και κοινωνικής αλήθειας και επαινώντας ως χαρίσματά της την ακρίβεια και το πολιτικό/ηθικό ιδεώδες της αντικειμενικότητας. Ως προς την επινόηση των συγκρούσεων και των αντιθέσεων που έκαναν την αφήγηση εντατική αλλά και την όλη ιστορία ελκυστική, το ίδιο το θέμα του «Μην κλαις, αγαπημένη», όπως και οι τύποι των προσώπων και το κλειστό περιβάλλον όπου ζουν, έχει μεγάλες ομοιότητες με μια σειρά θεατρικών δραμάτων ή και κινηματογραφικών ταινιών του 1950 και του 1960 που εστιάζονταν, άλλοτε με ηθογραφική πολυχρωμία και άλλοτε με επική βιαιότητα στη μεταπολεμική μικροκοινωνία των οίκων ανοχής, των λιμανιών, του γυναικείου ευτελισμού, της ενστικτώδους δράσης, του λαϊκού μοραλισμού και των εμβρυακών κοινωνικών αντιδράσεων_˙ λ.χ. τα «Κόκκινα φανάρια» (1963) του Βασίλη Γεωργιάδη, το «Ποτέ την Κυριακή» (1960) του Ζυλ Ντασσέν, και προπάντων η εμβληματική «Στέλλα» (1955) του Μιχάλη Κακογιάννη.

Καθημερινή ειδησεογραφία

Το «Μην κλαις, αγαπημένη», από αυτή την πλευρά, έχει αρκετά από τα χαρακτηριστικά της αμερικανικής πρόζας του 20ού αιώνα. Σύμφωνα και με τα λεγόμενα του συγγραφέα, το θέμα και τα πρόσωπα προέρχονταν στις αδρές, βασικές γραμμές της νουβέλας από ένα επεισόδιο της καθημερινής ειδησεογραφίας που έφθασε στα γραφεία της εβδομαδιαίας «Δράσεως», όπου εκείνο το διάστημα ήταν αρχισυντάκτης. Θα μπορούσε, υπό άλλες προϋποθέσεις, να είναι ένα λαϊκό μελοδραματικό αφήγημα ηθών που αναπτύσσεται οριζόντια, χωρίς πρόσωπα ευδιάκριτα και χωρίς προοπτική βάθους. Αλλά η μαστορική του συγγραφέα προοιωνίζεται από τώρα και στα χέρια του Μπακόλα αυτή η ασήμαντη μικροϊστορία, αλλιώς χαμένη στα ψιλά μιας εφημερίδας, ανυψώθηκε και έγινε το πεδίο συντέλεσης ενός δράματος, όχι μόνο ερωτικού αλλά και υπαρξιακού. Οχι μόνο πρόσκαιρου αλλά και διαχρονικού. Και παρομοίως αντισυμβατικού, καθώς εσκεμμένα, σε μια εποχή γενικότερης περιστολής, ο νέος εκείνον τον καιρό πεζογράφος, είχε το θάρρος να εστιάσει τη μυθοπλασία του σ’ ένα «ανορθόδοξο» για τα τοτινά ήθη ζευγάρι, που η συνύπαρξή του ήταν βέβαιο ότι θα δημιουργούσε αμηχανία σε αρκετούς αναγνώστες. Ένας μαύρος και μια λευκή! Οπωσδήποτε ως δομή, όπως αναφέρεται και στην εισαγωγή της έκδοσης του 2020, το «Μην κλαις, αγαπημένη» αποτελεί συνδυασμό της λογοτεχνίας-ρεπορτάζ, της λογοτεχνίας του γκροτέσκου και του pulp fiction, όπου εγκαταβιούν οι περιθωριακοί, οι παράνομοι, οι οικονομικά ανυπόστατοι των μεγαλουπόλεων αλλά και του συντηρητικού αμερικανικού νότου. Υπάρχει η κοφτή, αδρή αφήγηση που γνωρίσαμε μεταπολεμικά στους στρατιώτες, στους μαφιόζους και στους νταήδες του Χέμινγκουεη ή στους βίαιους και συνδεδεμένους οργανικά με την τραχύτητα της φύσης βαμβακοκαλλιεργητές του Ερσκιν Κάλντγουελ. Υπάρχει το περιβάλλον του λιμανίσιου υπόκοσμου, με τους χαρτοπαίχτες, τα κορίτσια της νύχτας, τους μαχαιροβγάλτες, τους ναυτικούς, τις μοιραίες ζωές των δυο εραστών, του μαύρου θερμαστή Μπίλλυ από τον αγροτικό αμερικανικό Νότο και της Μαρίκας/Φαίης που βρέθηκε στο καμπαρέ από την ενδοχώρα της Μακεδονίας που τότε, μετά τον Εμφύλιο, λιμοκτονούσε! Και οι δυο τους προσπαθούν να σωθούν (ο καθένας για τους δικούς του λόγους που τους σέρνει μαζί του από το παρελθόν), να αξιοποιήσουν τα κλεμμένα δολάρια από το ταμείο του πλοίου, να αποφύγουν τους διώκτες τους. Αλλά οι αντοχές τους είναι μικρές και αναγνωρίζουν τελικά ότι σ’ αυτή την παρτίδα που έπαιξαν με το πεπρωμένο, δεν γινόταν να μην αποφύγουν την ήττα.

Νίκος Μπακόλας
Μην κλαις, αγαπημένη
Εισαγωγή Αλέξης Ζήρας
Εκδόσεις Σοκόλη, Αθήνα 2020, σελ. 104
Τιμή 11,66 ευρώ