Τιμή μου που τον γνώρισα, τιμή μου που τον είχα φίλο

Στα μέσα της δεκαετίας του 2000 δούλευα επαγγελματικά με τον Σήφη Βαλυράκη σε ένα μικρό γραφείο στη Λεωφόρο Συγγρού. Το γραφείο το κοσμούσαν έργα της γυναίκας του, της Μίνας, και έτσι περιβαλλόμασταν από τα έντονα και ζωντανά χρώματα της τέχνης της. Εκτός από τις συζητήσεις για τη δουλειά, ο Σήφης μου έκανε κάτι σαν πολιτικά σεμινάρια, ακούραστος ομιλητής. Εσκυβε πάνω στα λάθη των παλιότερων χρόνων, μου έκανε γόνιμη κριτική στην κυβέρνηση Καραμανλή, και μαζί βρίσκαμε και συγκρίναμε τις πιο τραβηγμένες περιπτώσεις της κρατικής γραφειοκρατίας με δόσεις χιούμορ και απελπισίας.

Εκείνο το βασικό που κράτησα από όλες αυτές τις συζητήσεις είναι πώς μετράει κανείς τις επιτυχίες ή τις αποτυχίες της κάθε κυβέρνησης. Το ερώτημα που πρέπει να τίθεται είναι το εξής: κατά πόσο η εκάστοτε κυβέρνηση έχει παραδοθεί στη ροή των γεγονότων, κατά πόσο δηλαδή απορροφάει το σύνολο των δράσεών της η διαχείριση της καθημερινότητας, δηλαδή κινείται στον αυτόματο, χωρίς πρόγραμμα; Αντ’ αυτού, για να πετύχει μια κυβέρνηση, πρέπει να προωθεί συνεχώς το δικό της πρόγραμμα και να διαμορφώνει την ατζέντα, όχι να μετατρέπεται σε διαχειριστή της καθημερινότητας. Μόλις δεις μια κυβέρνηση να παραδίδεται στη διαχείριση της καθημερινότητας, μου έλεγε, να ξέρεις ότι έχει έρθει η αρχή του τέλους. Παράδειγμα προς μίμηση ήταν πάντα ο μέντοράς του και πνευματικός του πατέρας, ο Ανδρέας.

Βασανίστηκε και φυλακίστηκε στην ΕΑΤ-ΕΣΑ λόγω αντιχουντικής δράσης. Πέτυχε μια κινηματογραφική τύπου απόδραση, αλλά μετά από αρκετές περιπέτειες ξαναπιάστηκε στα σύνορα με τη Γιουγκοσλαβία και οδηγήθηκε στη συνέχεια στις φυλακές της Κέρκυρας. Τελικά κατάφερε πάλι να αποδράσει και από εκεί, αυτή τη φορά κολυμπώντας ως την Αλβανία. Αλλά το τότε καθεστώς του Εμβερ Χότζα νόμιζε πως ήταν έλληνας κατάσκοπος που είχε μπει λαθραία, και του επέβαλε ποινή τριών ετών σε καταναγκαστικά έργα στο στρατόπεδο του Φίερι. Μου είχε δείξει τα σημάδια στα χέρια του, δώρο του Χότζα, όπως έλεγε. «Οταν σε δέρνουν» μου είπε εν είδει μαθήματος, «να προστατεύεις το κεφάλι σου. Εκεί η ζημιά είναι επικίνδυνη». Ο Ανδρέας κινητοποίησε τις επαφές του με το διεθνές μαοϊκό και φιλοκινεζικό κίνημα (ο Χότζα ήταν θαυμαστής του Μάο) και έτσι ο Σήφης Βαλυράκης αφέθηκε ελεύθερος.

Οταν το 1988 ο Ανδρέας τον τοποθέτησε υφυπουργό Δημόσιας Τάξης, οι Αμερικανοί θορυβήθηκαν – είχε κυκλοφορήσει το ψέμα από τους πολιτικούς αντιπάλους του ΠΑΣΟΚ ότι ο Σήφης άνηκε στη «17 Νοέμβρη». Μίλησε ο Ανδρέας με τον αμερικανό πρέσβη και τον καθησύχασε, λέγοντάς του ότι πρέπει να χαίρεται για την τοποθέτηση του Σήφη – «Είναι ο μόνος μου υπουργός που έχει ζήσει στα κελιά του υπαρκτού σοσιαλισμού» του είπε – «δεν είναι εχθρός σας».

Στη Σουηδία έπιασε δουλειά σε εταιρεία καθαρισμού γραφείων – μαζί με τον αδερφό μου, τον Γιώργο. Αγωνιστές σαν τον Σήφη δεν δίσταζαν να δουλέψουν και σε χειρωνακτική εργασία προκειμένου να επιβιώσουν.

Ως υπουργός Δημόσιας Τάξης το 1995 ήταν από τους πρώτους που συνέλαβαν σχεδόν χίλιους «μπαχαλάκηδες», στο εσωτερικό μάλιστα του Πολυτεχνείου. Δεν περίμενε την άδεια του πρύτανη για να μπει. Εκρινε ότι η βία εντός του χώρου και η ασέβεια των μπαχαλάκηδων προς τον άγιο αυτόν δημόσιο χώρο έπρεπε να σταματήσουν. Η συγκεκριμένη επιχείρηση έγινε χωρίς να ανοίξει μύτη. Ηταν ένας λόγος που πολλές φορές στην επέτειο της 17ης Νοέμβρη έβρισκε το αμάξι του καμένο – ένα άνανδρο αντίποινο για την επιτυχία του.

Ολα αυτά μου τα διηγήθηκε σιγά-σιγά, χωρίς κομπορρημοσύνες, και μόνο κατόπιν πολλών πιέσεων από εμένα. Δεν ήθελε να μιλάει για τον εαυτό του. Για τη Μίνα και τα δυο του παιδιά, ναι, την πολιτική ανάλυση, τον Ανδρέα, τα κόμματα, τα διεθνή δρώμενα, ναι. Για τον εαυτό του, όχι.

Επαψε να είναι βουλευτής το 2012 αλλά δεν σταμάτησε την παραγωγή ιδεών και προτάσεων. Από τα πολλά κείμενα που μου έστελνε, τα τελευταία του είχαν σχέση με την αυξημένη τουρκική επιθετικότητα. Τον Σεπτέμβρη, με τις απειλές της Τουρκίας να έχουν κορυφωθεί, έγραψε ότι η χώρα μας έχει το δικαίωμα «ενεργοποίησης» κανόνων εμπλοκής. Οπως στην προσωπική του ζωή, έτσι και στην πολιτική δεν δίσταζε να δώσει τη μάχη.

Φυσικό ήταν να του ζητήσω να βαφτίσει τον γιο μας, τον Ανδρόνικο. Του είπα θέλω να τον βαφτίσει ο στενός φίλος και συνεργάτης του Ανδρέα, εφόσον ο ίδιος ο Ανδρόνικος δεν είχε την ευκαιρία να γνωρίσει τον παππού του. Ηλπιζα ότι έτσι θα του χάριζε λίγο από το κουράγιο και τον ανδρισμό του με το ιδιαίτερο άγγιγμα της αγίας αυτής τελετής.

Εφυγε τόσο ξαφνικά που ακόμη να το συνειδητοποιήσω. Εχω τις κλήσεις του στο κινητό μου και τα πρόσφατα μηνύματά του στο Whats App. Ακούω την ένταση της φωνής του όταν μιλούσε, όπως και την αγανάκτησή του όταν αισθανόταν ότι αδικούσαν οι πολιτικοί αντίπαλοι τον Ανδρέα. Και συμφωνούσε φυσικά με το ότι το κόμμα στο οποίο άνηκε πρέπει να ονομάζεται ΠΑΣΟΚ. Θυμάμαι την προσφώνησή του όταν με παρουσίασε στα Χανιά για να στηρίξει την υποψηφιότητά μου ως ευρωβουλευτή την άνοιξη του 2019. Οπως απάντησα τότε, τιμή μου που τον γνώρισα, τιμή μου που τον είχα φίλο.

Κλείνω με τα λόγια ενός χανιώτη μαντιναδόρου:

Πάντα Σήφη η σκέψη μας θα είναι εκεί μαζί σου, και χαραγμένη στο μυαλό κάθε ανάμνησή σου.

Καλοστραθιά κουμπάρε,

η καρδιά μου ταξιδεύει μαζί σου

Ο Νίκος Παπανδρέου είναι επιχειρηματίας, συγγραφέας