Μια πόζα στο μνημείο

Ενα από τα πιο διάσημα μνημεία του Βερολίνου βρίσκεται ένα τετράγωνο δυτικά από την Πύλη του Βραδεμβούργου: περίπου 3.000 πλάκες από τσιμέντο, διαφορετικού ύψους η καθεμία, που από πάνω θυμίζουν φέρετρα, έχουν φτιαχτεί για να θυμίζουν τους Εβραίους της Ευρώπης που δολοφονήθηκαν στην διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Ανάμεσα στις πλάκες υπάρχει ένας πλακόστρωτος λαβύρινθος: μια μικρή πόλη από τσιμέντο, με ανηφόρες και κατηφόρες, σε προκαλεί να την περπατήσεις μέχρι να φτάσεις στο κέντρο πληροφοριών, όπου θα μάθεις περισσότερα για τα θύματα και τον τρόπο που επέλεξαν να τα εξοντώσουν οι ναζί. Ο άνεμος που φωνάζει ανάμεσα στις πλάκες, ειδικά τον χειμώνα, είναι ανατριχιαστικός. Κρύβει μια οσμή θανάτου, ακόμα κι αν δεν ήταν ο ίδιος με εκείνον που προσπαθούσαν να εισπνεύσουν όσοι στιβάζονταν στα τρένα για τα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Η μνήμη έχει πολλές αισθήσεις – ο πανέξυπνος αρχιτέκτονας που σχεδίασε το μνημείο, ο Πίτερ Αϊζενμαν, τις επιστρατεύει όλες.

Ακόμα και αν δεν έχει πάει κάποιος στο Βερολίνο, το συγκεκριμένο μνημείο το ξέρει πολύ καλά, είναι ένα από τα πιο τουριστικά στη γερμανική πρωτεύουσα. Δεν υπάρχει ούτε ένας ταξιδιώτης που να μην έχει σταθεί μπροστά από τις πλάκες-φέρετρα για μια αναμνηστική φωτογραφία. Δεν υπάρχει κανείς που να μη σκέφτηκε να ρίξει ένα χαμόγελο μπροστά στο εργοστασιακό γκρι που είναι τόσο της μόδας τα τελευταία χρόνια. Επειδή ο χώρος είναι μεγάλος, προσφέρεται ακόμα και για σκέιτ. Δεν είναι λίγοι αυτοί που τολμούν να το δοκιμάσουν, ακόμα κι αν τρώνε τα μούτρα τους στα δρομάκια. Γελούν, βγάζουν σέλφι, κάνουν γκριμάτσες, παίρνουν πόζες πασαρέλας και κάνουν κατακόρυφο: το μνημείο γίνεται σημείο συνάντησης, ζωντανό κομμάτι μιας πόλης που ζει κι αυτή. Είναι μέρες που μόνο το κέντρο πληροφοριών θυμίζει τη βαριά ιστορία που κρύβει από πίσω. Το υπόλοιπο έχει πια ενσωματωθεί, είναι κομμάτι της αρχιτεκτονικής κανονικότητας μιας πόλης που αλλάζει δραστικά όσο τα χρόνια περνούν.

Ετσι είναι τα μνημεία, έτσι πρέπει να τους φερόμαστε; Το 2017, ένας γερμανός νέος συγγραφέας δημοσίευσε στο Ιντερνετ το πρότζεκτ Yolocaust. Πήρε δώδεκα φωτογραφίες τουριστών από τα σόσιαλ μίντια, που τραβήχτηκαν με μπόλικη χαρά στο μνημείο του Βερολίνου, αφαίρεσε το φόντο και το αντικατέστησε με φωτογραφίες από το Ολοκαύτωμα. Η ανταπόκριση ήταν μεγάλη, το θέαμα αρκούντως ειρωνικό και το μήνυμα που ήθελε να περάσει ξεκάθαρο από την αρχή: μερικές φορές, η πλάκα, η ανεμελιά ενός ταξιδιού, έχει τα δικά της όρια. Ξεχάστε το Βερολίνο – ας πάμε στο Αουσβιτς. Ακόμα κι εκεί, λίγα μέτρα από την αίθουσα με τα ξεχασμένα παπούτσια, η ίδια ελαφρότητα παρατηρείται.

Για τους ανθρώπους που ζουν με τα αποτελέσματα του Ολοκαυτώματος έως και σήμερα, ο χαβαλές σταματάει πριν ξεκινήσουν οι σέλφι. Δεν είναι όμως μόνο δικό τους θέμα. Οι πληγές που επουλώνονται χωρίς να αφήσουν σημάδι ξεχνιούνται εύκολα. Η απόφαση εξόντωσης των Εβραίων είναι συλλογική πληγή μιας ηπείρου που επί χρόνια έκανε πως δεν έβλεπε τι συνέβαινε. Ακόμα και σήμερα πολλές φορές επιλέγει να γυρνά το κεφάλι, να προσποιείται ότι όλοι έχουν χωνέψει το «ποτέ ξανά» – κι ας είδαμε, εντός και εκτός, τι συνέβη μόνο την τελευταία δεκαετία.

Τα μνημεία είναι σημάδια, πληγές που επουλώνονται άτσαλα, αφήνουν το στίγμα τους στη χωροταξία και έτσι αφηγούνται μια ιστορία που δεν πρέπει να ξεχαστεί. Η ζωή που περνάει από πάνω τους, η φυσική τους φθορά, περιέχει την αισιοδοξία της ανθρώπινης συνέχειας – ειδικά στην περίπτωση του Ολοκαυτώματος, δεν υπάρχει μεγαλύτερη νίκη. Οσο αντέχουν να είναι εκεί, αντέχουμε κι εμείς να τους φερόμαστε όπως τους αρμόζει.