Η μέθοδος της Δημοκρατίας

«Η πλάνη στα φρονήματα μπορεί να είναι ανεκτή, εκεί όπου η λογική αφήνεται ελεύθερη να την πολεμήσει»

T. Jefferson (2)

H βίαιη εισβολή του αγριεμένου πλήθους στο Καπιτώλιο στιγμάτισε τη δημόσια εικόνα των ΗΠΑ. «Τα τελευταία δύο χρόνια βλέπουμε να γίνονται και να λέγονται στις Ηνωμένες Πολιτείες πρωτοφανή πράγματα, τα οποία σε άλλες χώρες έχουν αποδειχθεί προάγγελοι κινδύνων και περιπετειών για τη δημοκρατία (…). Τι σημαίνουν και πού οδηγούν όλα αυτά; Μήπως μία από τις πιο παλιές και πετυχημένες δημοκρατίες του πλανήτη έχει μπει σε τροχιά παρακμής, ικανής να οδηγήσει ακόμα και στην κατάλυσή της;». (3)

Το ερώτημα προκαλεί τόση και τέτοια ποικιλία αξιολογήσεων, ώστε η απάντηση να κινδυνεύει να εκπέσει σε προφητεία ή σε πρόχειρη σοφιστεία. Τα προβλήματα της δημοκρατίας εγείρουν συγκινησιακές ενορμήσεις και συνειδησιακά διλήμματα. Το ίδιο και η άμετρη αμφισβήτηση, δηλαδή η βίαιη άρνηση της εγκυρότητας των δημοκρατικών θεσμών. Υπάρχει ανάγκη μιας νηφάλιας και μεθοδευμένης «αποκατάστασης των βασικών νοημάτων». (4)

Φαίνεται πως οι σοβαρές προσεγγίσεις της «κρίσης της δημοκρατίας» είναι δύο, η «καλή» – αισιόδοξη και η «κακή» – σκεπτικιστική άποψη. Η δεύτερη δεν παρέχει «κάποιους τρόπους θεραπείας», αλλά παράτασης της ζωής της, αφού δέχεται ότι «σιγά σιγά αλλά νομοτελειακά η δημοκρατία θα τελειώσει». (5) Η πρώτη, αντίθετα, διατυπωμένη λίγο πριν από την εμφάνιση του κορωνοϊού διαθέτει ενόραση, διορατικότητα και έλλογη εμπιστοσύνη στις νέες γενιές: «Mερικές φορές ένας ιός πρέπει να κάνει τον κύκλο του πριν γίνουμε καλά. Μερικές ιδεολογίες πρέπει να φτάσουν στο αποτυχημένο, παράλογο τέλος τους πριν τις ξεφορτωθούμε. Ετσι δημιουργούμε τα αντισώματα εκείνα που θα μας προστατεύσουν από αυτόν τον ιό στο μέλλον. Κάτι τέτοιο συμβαίνει σήμερα. Δεν είναι διασκεδαστικό, αλλά ίσως να είναι απαραίτητο. Στο τέλος, το μέλλον το οποίο χτίζουμε όλοι μαζί θα αξίζει τον κόπο. Είτε σήμερα δυσπιστούμε είτε όχι». (6)

]

Πέρα, όμως, από τις αναγκαίες θεωρητικές αναλύσεις, τα γεγονότα που ακολούθησαν τις προεδρικές εκλογές στις ΗΠΑ ανέδειξαν δύο βασικά στοιχεία της οικουμενικής πολιτικής συγκυρίας: το πρώτο είναι η εγγενής και μόνιμη έκθεση της δημοκρατίας στις προκλήσεις του δημαγωγικού λαϊκισμού. Και το δεύτερο η ανάγκη επιλογής του τρόπου με τον οποίο η δημοκρατία, δίχως να απαρνηθεί τις αρχές της, μπορεί να αντιμετωπίσει μια ολοκληρωτική βία, όταν παύει να είναι ανεκτή. (7)

Η μέθοδος της δημοκρατίας είναι ο νόμος και ο διάλογος. Η νομιμότητα είναι η θεμελιώδης ηθικοπολιτική αρχή της σύγχρονης φιλελεύθερης δημοκρατικής πολιτείας. Το πρότυπο μιας ανεκτικής, ελεύθερης, πλουραλιστικής, αλληλέγγυας, ανοιχτής και ειρηνικής κοινωνίας. (8) Ο διάλογος στη δημόσια σφαίρα προϋποθέτει μελέτη, γνώση και υπευθυνότητα και απορρίπτει τη σκοπιμότητα χειραγώγησης των πολιτών και την άλογη δεισιδαιμονία. Τα επιχειρήματα δεν είναι οι ανεπέρειστες υποκειμενικές θέσεις, αλλά η καλόπιστη έκθεση απόψεων, που επιδιώκουν ειλικρινά να πείσουν, όχι να επιβληθούν.

Ο αμεθόδευτος λόγος συνιστά παραλογισμό. Οποιος καταγγέλλει το πολιτικό «σύστημα» είναι θύμα μιας παραίσθησης: «σύστημα» είναι ο ίδιος ο τρόπος με τον οποίο λειτουργεί η φύση, η «κανονικότητα», που διασφαλίζει τη συνέχεια και το ποιητικό στοιχείο της ζωής. Στην πολιτική, a priori και ανεξάρτητα από την ιδεολογική και οικονομική συγκρότηση της κρατικά οργανωμένης κοινωνίας, ο σχεδιασμός, η οργάνωση και ο διακανονισμός είναι απαραίτητος όρος για την ειρηνική κοινωνική συμβίωση, την πρόοδο και τη διαρκή προσαρμογή της σ’ έναν κόσμο που αλλάζει αδιάκοπα. Η διευθέτηση των κοινών είναι αναγκαία, τα ζητήματα προκύπτουν με τους κανόνες που τη διέπουν.

]

Η επιπόλαιη επίκληση της άμεσης δημοκρατίας, σαν βασικό μοτίβο των σωτηριολογικών θεωριών, παραγνωρίζει ότι «η λαϊκή κυριαρχία μπορεί να παρασταθεί μόνον ως μια διαδικασία αντιπροσώπευσης, επικοινωνίας, μεσολάβησης, σύνθεσης ή συμβιβασμού μεταξύ πολλαπλών υποκειμένων (κοινωνικών ομάδων και πολιτικών δυνάμεων), καθώς και ως διαδικασία ειρηνικής και έλλογης επίλυσης των διαφορών και συγκρούσεων που σπαράσσουν καθημερινά το πλήθος. Κάτω από τη στέγη και με την εγγύηση ενός τέτοιου δημοκρατικού συντάγματος μπορούν να συνυπάρχουν ειρηνικά και ελεύθερα ανταγωνιστικές δυνάμεις και ιδέες, καθώς και αντιμαχόμενα συμφέροντα, χωρίς κανένα από αυτά να μπορεί να γίνει κύριο οριστικά του άλλου και χωρίς κανένα να μπορεί να διαταράξει την ενότητα και τη σταθερότητα της πολιτείας. Μόνο που η ενότητα δεν είναι δεδομένη, δεν επιβάλλεται από τα πάνω, κατασκευάζεται διαρκώς, προκύπτει μέσα από τον διάλογο και τη συναίνεση». (9)

Η δημοκρατία είναι, τελικά, ανθρωπιστική, αφού κατεξοχήν στηρίζεται στην αξία και τις δημιουργικές ικανότητες κάθε ανθρώπου, όπου γης και χωρίς διακρίσεις. Η ευαισθησία που επέδειξε η ανθρωπότητα (χάρη στην τεχνολογία, που επιτρέπει να αποτυπώνονται τα ιστορικά γεγονότα και να κοινοποιούνται σε όλο τον κόσμο τη στιγμή ακριβώς που συντελούνται) απέναντι στη βιαιότητα των πρόσφατων γεγονότων στις ΗΠΑ αποτελεί χειροπιαστή απόδειξη της νέας παγκόσμιας πραγματικότητας. Αν αυτή θα εξελιχθεί σε αδελφοσύνη και ειρήνη είναι η πιο άμεση πρόκληση που καλείται να αντιμετωπίσει, «με λογισμό και μ’ όνειρο», η δημοκρατία.

1 Γ. Α. Μαγκάκης, Σκέψεις για τη δημοκρατία, σελ. 30.

2 Λόγος των πρώτων εγκαινίων της προεδρίας του Τ. Jefferson, συντάκτη της Διακήρυξης της Ανεξαρτησίας των ΗΠΑ, σε μετάφραση Φαίδωνος Βεγλερή, «Εποχές» αριθμ. 7, σελ. 96.

3 S. Levitsky – D. Ziblatt, Πώς πεθαίνουν οι δημοκρατίες, μετάφραση Ανδρέα Παππά, σελ. 12-13.

4 Δ. Τσάτσου, Η κρίση του πολιτικού λόγου, σελ. 19.

5 D. Runciman, Ετσι τελειώνει η δημοκρατία; Μετάφραση Πέτρου Γεωργίου, σελ. 298.

6 J. Higgs, Το μέλλον αρχίζει τώρα, μετάφραση Ανδρέα Παππά, σελ. 380.

7 Σ. Τσακυράκης, Δικαιοσύνη, η ουσία της πολιτικής, σελ. 82.

8 R. Dadoun, H βία, δοκίμιο για τον «homo violens», μετάφραση Νικόλα Σεβαστάκη, σελ. 87.

9 Α. Μανιτάκης, Τι το κύριον της πολιτείας εστίν, σελ. 28.

O Χριστόφορος Αργυρόπουλος είναι δικηγόρος