«Ακραία συνδεσιμότητα»

Είναι γεγονός ότι η ραγδαία ανάπτυξη των νέων τεχνολογιών βοήθησε να δοθεί φωνή και πρωτοφανής επιρροή σε ομάδες που αμφισβητούν το πολιτικό σύστημα. Αυτό, όμως, είναι εν μέρει αληθινό. Η πολιτική ιστορία τουλάχιστον του αποκαλούμενου δυτικού κόσμου απαριθμεί πολλά παραδείγματα πολιτικών ή κινημάτων που έχουν αμφισβητήσει την καθεστηκυία τάξη.  Κατά το παρελθόν ήταν πολύ δύσκολο για αυτές τις ομάδες να έχουν σε μακροχρόνια βάση ένα ισχυρό αντίκτυπο και να κερδίσουν την εμπιστοσύνη των πολιτών, ιδίως στις εκλογές. Αυτό που συμβαίνει συνήθως είναι ότι δεν έχουν κάποιο ιδιαίτερο αντίκτυπο στα εκλογικά αποτελέσματα, αλλά σταδιακά εξαναγκάζουν την καθεστηκυία τάξη να υιοθετεί κάποιες από τις θέσεις τους λόγω της απήχησης που μπορεί να έχουν σε κάποιες κατηγορίες του εκλογικού σώματος.

Το Διαδίκτυο και ιδίως τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης (ΜΚΔ) έχουν την ικανότητα  να συνδέουν τους ανθρώπους μεταξύ τους σε όλα τα επίπεδα, τάξεις και δραστηριότητες, κάτι που στο παρελθόν δεν μπορούσε να γίνει αφού ήταν απαγορευτικά δαπανηρό και χρονοβόρο. Ομως, η σημαντική αλλαγή στην ψηφιακή εποχή είναι ότι τα νέα μέσα χρησιμοποιούνται ως καύσιμο για ένα είδος «ριζοσπαστικής/ακραίας διασύνδεσης» που συμβάλλει όχι μόνον σε μια κατά κανόνα αβασάνιστη αμφισβήτηση των παραδοσιακών μοχλών της εξουσίας, αλλά και γίνεται σχεδόν ανεξέλεγκτα.

Οι εναλλακτικές πηγές ενημέρωσης δεν αποτελούν καινοτομία του Διαδικτύου. Οι ομάδες/τάσεις, κινήματα αμφισβήτησης στις παρυφές του πολιτικού φάσματος πάντα υπήρχαν και προσπαθούσαν να βρουν τρόπους επικοινωνίας με ένα μέρος  τουλάχιστον των πολιτών, ιδίως νεαρότερης ηλικίας. Τώρα χρειάζεται πολύ λιγότερος χρόνος και είναι λιγότερο δαπανηρό. Ομως, αυτή η «ακραία συνδεσιμότητα» συνέβαλλε στην ενίσχυση του αδιεξόδου. Για παράδειγμα, στο ιδιαίτερα ανταγωνιστικό περιβάλλον του Διαδικτύου ο θυμός, ο φόβος και η οργή αποτελούν τα συστατικά στοιχεία για την επιτυχία ενός μηνύματος. Γι’ αυτό και τα ΜΚΔ καθίστανται σημαντικό εργαλείο για λαϊκιστές πολιτικούς, οι οποίοι τα προτιμούν σε περιόδους όπου η πολιτική δυσλειτουργία και το πολιτικό αδιέξοδο καταγράφονται σχεδόν παντού. Εκτός από το θυμικό, στην επιτυχία της διάχυσης των ακραίων μηνυμάτων από τα ΜΚΔ συμβάλλει και το γεγονός ότι καθώς ο λόγος των λαϊκιστών είναι απλοϊκός, επίπεδος, δυναμιτιστικός και συνθηματικός, ταιριάζει απόλυτα με το περιβάλλον και το «format» των ΜΚΔ και τα χαρακτηριστικά των χρηστών τους.

Μια σημαντική παράμετρος είναι ότι καθώς τα άκρα της πολιτικής «βεντάλιας» δεν διαθέτουν «δικά» τους δημοφιλή ΜΜΕ ούτε έχουν πρόσβαση στα «συστημικά» ΜΜΕ με «φίλτρο» τους δημοσιογράφους, κι έτσι αναζητούν πρόσφορο έδαφος σε διαύλους στους  οποίους  βρίθει ο λαϊκισμός. Τα  ΜΚΔ μετατρέπονται σε χώρο παραγωγής, αναπαραγωγής και διάδοσης των πιο σκοτεινών ιδεολογιών και σε πολλαπλασιαστές ψευδών ειδήσεων οι  όποιες γίνονται «viral». Παράλληλα η  δυνατότητα μετάδοσης μηνυμάτων ρητορικής μίσους με Live Streaming χωρίς να διαμεσολαβεί κάποιο φιλτράρισμα ταιριάζει με το προφίλ των ηγετών των άκρων που προτιμούν να μιλούν  απευθείας στους οπαδούς τους. Πόσο μάλλον όταν η «μηνυματολογία» τους ενέχει μορφή συνθημάτων που είναι και ο τρόπος που λειτουργεί το Twitter ή το Facebook. Επιπλέον, η κουλτούρα των «troll» και των «bots» που υιοθέτησαν αδιακρίτως τα σύγχρονα ακροδεξιά κινήματα ταιριάζει στα αρχέτυπα προσανατολισμού στρατηγικής που απευθύνεται σε χρήστες του Διαδικτύου που είναι μοναχικοί κι έχουν τη συμπεριφορά του οπαδού.

Στην πράξη, δεν έχουμε ακόμη χαρτογραφήσει την πειθώ και τις ψηφιακές μεταλλάξεις της.  Οι παλαιές πρακτικές πολιτικής επικοινωνίας δεν έχουν εξαφανιστεί, αν και οι νέες λειτουργούν με ταχύτερους ρυθμούς.

Με το να αποβάλλουν όμως οι «τεχνολογικοί γίγαντες» τους λαϊκιστές και των δύο άκρων από τις πλατφόρμες τους τελικά προστατεύουν τη δημοκρατία; Οι τεχνολογικοί κολοσσοί ούτε προστάτευσαν ούτε μπορούν να προστατεύσουν τη δημοκρατία. Κι αν αρχίσουν να το κάνουν, τότε κάποιος θα πρέπει να μας προστατεύσει από αυτούς. Εχουν ωριμάσει πλέον οι καιροί και η κανονιστική δύναμη του πραγματικού απαιτεί μια ευρύτερη συρρύθμιση στο πεδίο της ψηφιακής επικοινωνίας.

Ο Στέλιος Παπαθανασόπουλος είναι καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών