Η μεγάλη πρόκληση

H έλευση της πανδημίας του COVID-19 αποτελεί ένα γεγονός – τομή στη σύγχρονη ιστορία, γιατί ανέδειξε πόσο εύθραυστα είναι τα δημόσια συστήματα υγείας μετά τη διαχρονική τους απαξίωση, πόσο εύθραυστες είναι οι οικονομίες, όπως η ελληνική, που δεν επενδύουν στην καινοτομία και την έρευνα, αλλά και γιατί επιταχύνει μετασχηματισμούς που σε κανονικές συνθήκες θα συνέβαιναν σε βάθος πολλών χρόνων.

Ενας από αυτούς είναι η βίαιη καθιέρωση της τηλεργασίας. Η εργασία από απόσταση στην Ελλάδα πρo COVID-19 αφορούσε κατά κύριο λόγο τους freelancers του τομέα της πληροφορικής που επέλεγαν, λόγω αγάπης για την πατρίδα, να διαμένουν στη χώρα, αλλά να εργάζονται για εταιρείες που κατά κύριο λόγο έχουν έδρα στο εξωτερικό με αντίστοιχου επιπέδου αμοιβές. Σήμερα η τηλεργασία αφορά πολύ περισσότερους εργαζομένους, αφορά ακόμα και τους εκπαιδευτικούς όπως και τους εκπαιδευομένους όλων των βαθμίδων. Η πρόσφατη εμπειρία των lockdown έχει τροφοδοτήσει εκατοντάδες έρευνες για τις επιπτώσεις της τηλεργασίας σε κοινωνικό, οικονομικό και εργασιακό επίπεδο. Αν και μεγάλοι κολοσσοί όπως οι Microsoft, Google ενθαρρύνουν τους εργαζομένους τους να δουλεύουν από το σπίτι, ακόμα δεν υπάρχει ξεκάθαρη απάντηση για το αν η τηλεργασία μπορεί να αυξήσει την παραγωγικότητα. Επιπλέον, σε εργασιακό επίπεδο, πολλοί φόβοι αναπτύσσονται, και δικαίως, από εργαζομένους για την ενδεχόμενη καταστρατήγηση της υπάρχουσας νομοθεσίας σε ό,τι αφορά την τήρηση των εργασιακών δικαιωμάτων.

Από προσωπική εμπειρία καταθέτω μια πρώτη αποτίμηση της εξ αποστάσεως λειτουργίας των πανεπιστημίων, τόσο σε ό,τι αφορά την εκπαιδευτική διαδικασία όσο και τη διεξαγωγή της έρευνας. Τα πανεπιστήμια έχουν εδώ και χρόνια την εμπειρία της υλοποίησης συνεδριάσεων ή ακόμα και εκπαιδευτικών διαδικασιών από απόσταση και η αλήθεια είναι ότι χωρίς καμία καθυστέρηση μετέφεραν το σύνολο των λειτουργιών τους στον εξ αποστάσεως ψηφιακό κόσμο λόγω του COVID-19.

Εντούτοις, αν και ελάχιστες από τις εκπαιδευτικές διαδικασίες δεν πραγματοποιούνται, κυρίως αυτές που απαιτούν χρήση εξειδικευμένου εργαστηριακού εξοπλισμού, ουδείς μπορεί να ισχυριστεί ότι το εκπαιδευτικό αποτέλεσμα είναι το ίδιο με αυτό που παρέχει η διά ζώσης διδασκαλία.

Σε έρευνα που ακόμα διεξάγεται, διαφαίνεται ότι το 1/3 των φοιτητών θεωρεί ότι η από απόσταση εκπαίδευση υπολείπεται σε ποιότητα της διά ζώσης. Σε ό,τι αφορά τη διεξαγωγή έρευνας, τα μέλη των ερευνητικών ομάδων εργάζονται σχεδόν αποκλειστικά από το σπίτι, με εξαίρεση όσους ή όσες συμμετέχουν σε πειράματα που απαιτούν ειδικό εξοπλισμό.

Η εργασία από το σπίτι για τους ερευνητές είναι σαφώς λιγότερο αποδοτική, διότι λείπει η φυσική αλληλεπίδραση μεταξύ των μελών της ομάδας, ενώ η παραμονή στο σπίτι ρευστοποιεί την έννοια του χρόνου εργασίας, με αποτέλεσμα οι περισσότεροι ερευνητές να εργάζονται σχεδόν 15 ώρες την ημέρα, 7 ημέρες την εβδομάδα και να αδυνατούν να αποσυνδεθούν. Το δικαίωμα στην αποσύνδεση έχει ήδη επισημάνει η Επιτροπή Απασχόλησης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου σε πρόσφατο ψήφισμά της. Στο ίδιο ψήφισμα αναφέρεται ότι η δουλειά από απόσταση μπορεί να επηρεάσει αρνητικά την ισορροπία μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής, τη σωματική και ψυχική υγεία.

Η τηλεργασία είναι αναπόδραστη, γι’ αυτό οι επιπτώσεις της ευρείας εφαρμογής της θα πρέπει να απασχολήσουν σοβαρά τον κόσμο της εργασίας, τους κοινωνικούς ερευνητές και τα κόμματα της Αριστεράς που δείχνουν κατά τεκμήριο μεγαλύτερη ευαισθησία σε θέματα εργασιακών και κοινωνικών δικαιωμάτων.

Ο Αντώνης Μπόγρης είναι καθηγητής Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής