Στην πρώτη γραμμή του μετώπου για την είδηση

«Ο Ρόμπερτ Φισκ ήταν από τους πιο τολμηρούς και αμφιλεγόμενους δημοσιογράφους της γενιάς του. Ενας από τους λίγους ξένους ανταποκριτές αρκετά γενναίος (κάποιοι λένε παράτολμος) ώστε να ζει μονίμως στην επικίνδυνη Βηρυτό, στη διάρκεια εμφύλιων πολέμων και ξένων παρεμβάσεων από τις αμερικανικές, τις συριακές και τις ισραηλινές δυνάμεις». Ετσι ξεκινά η νεκρολογία της «Washington Post» για έναν από τους πιο διάσημους δημοσιογράφους της εποχής μας, τον πιο πολυβραβευμένο βρετανό ρεπόρτερ, εκείνον που οι «New York Times» χαρακτήρισαν ως «ίσως τον πιο διάσημο ανταποκριτή της Βρετανίας».

Υπέστη εγκεφαλικό στο σπίτι του σε προάστιο του Δουβλίνου και απεβίωσε στις 30 Οκτωβρίου σε ηλικία 74 ετών. Ξεκίνησε τη δημοσιογραφική του καριέρα από τη «Sunday Express» και πέρασε στους «Times», πριν πάει στην «Independent». Eγινε ανταποκριτής σε πολλές χώρες, κάλυψε εμφύλιους πολέμους στον Λίβανο, στην Αλγερία και στη Συρία, την αντιπαράθεση Ιράν – Ιράκ, τους πολέμους στη Βοσνία και στο Κόσοβο, τη σοβιετική εισβολή στο Αφγανιστάν, την ισλαμιστική επανάσταση στο Ιράν, την εισβολή του Σαντάμ Χουσεΐν στο Κουβέιτ, την αμερικανική επέμβαση στο Ιράκ. Μιλώντας άπταιστα αραβικά, ήταν μεταξύ των λίγων δυτικών δημοσιογράφων που πήρε συνέντευξη από τον Οσάμα μπιν Λάντεν, και μάλιστα τρεις φορές μεταξύ 1993 και 1997, σε διάφορες σπηλιές και καταφύγια κατά μήκος των συνόρων Πακιστάν – Αφγανιστάν.

Τον Δεκέμβριο του 2001, ενώ βρισκόταν στην περιοχή αυτή, δέχθηκε επίθεση από αφγανούς πρόσφυγες που τον ξυλοκόπησαν θεωρώντας τον άλλον έναν Δυτικό, υπεύθυνο για τον «βρώμικο πόλεμο» που γινόταν στην πατρίδα τους. «Εβλεπα αυτούς τους αφγανούς άνδρες και αγόρια, η βιαιότητα των οποίων ήταν αποκλειστικά προϊόν άλλων, δικό μας προϊόν. Εμείς εξοπλίσαμε τον αγώνα τους εναντίον των Ρώσων και αγνοήσαμε τον πόνο τους και γελάσαμε με τον εμφύλιο πόλεμό τους και μετά τους εξοπλίσαμε και τους πληρώσαμε για τον “Πόλεμο των Πολιτισμών” μερικά χιλιόμετρα μακριά και μετά βομβαρδίσαμε τα σπίτια τους και διαλύσαμε τις οικογένειές τους και τους αποκαλέσαμε παράπλευρες απώλειες».

Αυτή την πολυτάραχη ζωή προσπάθησε να αποτυπώσει το ντοκιμαντέρ «Αυτό δεν είναι ταινία» του καναδού κινηματογραφιστή Γιανγκ Τσανγκ – ένα προφίλ του Ρόμπερτ Φισκ πραγματικά συναρπαστικό, όπως λένε οι κριτικοί.

Δημοσιογράφος της παλιάς σχολής, ο Φισκ που χρησιμοποιούσε στιλό και σημειωματάριο όπου κι αν πήγαινε, ακόμα και στην πρώτη γραμμή του μετώπου, εξέφραζε συχνά σκεπτικισμό για τις επίσημες εκδοχές των γεγονότων. Με βάση τη Βηρυτό τα τελευταία 40 χρόνια, κατέγραφε όλες τις αποχρώσεις του δράματος της Μέσης Ανατολής. Στο ντοκιμαντέρ υπάρχουν εικόνες από το 1980, με τον Φισκ να ξεγελά τις σφαίρες στον πόλεμο Ιράν – Ιράκ, έως πρόσφατα, το 2018, με τον βετεράνο δημοσιογράφο, παρά τα χρόνια του, να βαδίζει στα ερείπια της πόλης Χομς στη Συρία και να βρίσκεται μια ανάσα από τις μάχες στο Ιντλίμπ μεταξύ των τζιχαντιστών και των δυνάμεων του σύρου προέδρου Μπασάρ αλ Ασαντ.

Σε όλες τις σκηνές του ντοκιμαντέρ ο Φισκ φαίνεται να κάνει αυτό που έκανε καλύτερα σε όλη την καριέρα του. Να αναρωτιέται εάν αληθεύουν οι φήμες και οι πληροφορίες που κυκλοφορούν. Μια συνήθεια που του είχε μείνει από τις αρχές της δεκαετίας του ’70 όταν κάλυπτε τις ταραχές στο Μπέλφαστ, όταν εξόργισε τις Αρχές αναφέροντας τα ψέματα που είχε ανακοινώσει ο βρετανικός στρατός. Δεκαετίες αργότερα, στη Συρία, αμφισβήτησε έντονα ότι είχε σημειωθεί ευρείας κλίμακας επίθεση με χημικά στην πόλη Ντούμα, επικαλούμενος δικές του πηγές. Η δημοσιογραφική του κάλυψη, για την «Independent», των εξελίξεων στη Συρία προκάλεσε καταγγελίες εις βάρος του ότι μεροληπτεί και παίρνει το μέρος του καθεστώτος Ασαντ. Ομως ο Φισκ δεν έκανε πίσω, επιμένοντας ότι γράφει όλα όσα εξακριβώνει ο ίδιος και δεν αναπαράγει εκείνα που αναφέρονται στο Ιντερνετ. Επαναλάμβανε συχνά πως δεν τον νοιάζει η γνώμη που έχουν οι άλλοι για εκείνον. Οπως φαίνεται να λέει με ένταση στο ντοκιμαντέρ: «Δεν μπορείς να πλησιάσεις την αλήθεια εάν δεν είσαι εκεί».

Οι συνεργάτες του λένε πως ο Φισκ είχε πάντα δύο έντονα χαρακτηριστικά: αυτοπεποίθηση και περιέργεια. Ελεγε για το επάγγελμά του ότι τα συναισθήματα δεν πρέπει ποτέ να παίζουν ρόλο και ότι είναι σημαντική η ουδετερότητα, όμως παραδεχόταν ότι δεν μπορεί κάποιος να είναι απολύτως αντικειμενικός και θα πρέπει πάντα να προβάλλει τις φωνές εκείνων που υποφέρουν και καταπιέζονται. Αυτή η πεποίθηση τον έκανε ιδιαίτερα ευαίσθητο στο δράμα των Παλαιστινίων – ήταν από τους πρώτους ξένους δημοσιογράφους που έφθασαν επί τόπου και κατέγραψαν τις σφαγές των Παλαιστινίων το 1982 στους προσφυγικούς καταυλισμούς Σάμπρα – Σατίλα στη Βηρυτό. Ελεγε πως ήταν η μόνη ιστορία από όλες αυτές που κάλυψε που δεν έπαψε ποτέ να του προκαλεί εφιάλτες. Μπαίνοντας στον καταυλισμό, είδε μπροστά του 2.000 αμάχους σφαγμένους. «Δεν είχα δει ποτέ μου τόσο πολλά πτώματα», αφηγήθηκε αργότερα. «Σταμάτησα να μετράω στα 100. Σκαρφάλωσα στον λόφο με τα πτώματα. Θυμάμαι να σκέφτομαι: εάν αυτοί οι άνθρωποι έχουν ψυχές, θα θέλουν να είμαι εδώ».

Παρότι μέλος της παλιάς γενιάς των δημοσιογράφων, προσαρμόστηκε χωρίς προβλήματα στην ψηφιακή εποχή και η «Independent» από το 2016 έχει μόνο διαδικτυακή έκδοση. Τον Φισκ δεν τον ένοιαζε η μορφή, τον ένοιαζε μόνο να υπάρχει σοβαρή ενημέρωση για τα μεγάλα γεγονότα. Ηταν προφανές ότι τον ιντρίγκαρε να πηγαίνει κόντρα στην καθεστηκυία τάξη, στις διαδεδομένες απόψεις, να λέει το διαφορετικό. Για να υπάρχουν όλες οι απόψεις. Κι ας ξεσηκωνόταν θύελλα εναντίον του.