Η αμφίεση στο σχολείο

Ο Γάλλος υπουργός παιδείας Ζαν-Μισέλ Μπλανκέ είναι, νομίζω, ο πιο αξιολύπητος πολιτικός μετά τον Εμμανουέλ Μακρόν. Αμφότεροι υπομένουν τη μανιώδη γαλλική αντιπολίτευση· ό,τι και να κάνουν, ό,τι και να πουν θεωρείται εξωφρενικό. Ίσως πληρώνουν το τίμημα του να μην πρόσκεινται ούτε στη δεξιά, ούτε στην αριστερά – αν και όποιος δεν πρόσκειται στη δεξιά, πρόσκειται μάλλον στην αριστερά. Το γαλλικό αίτημα είναι σταθερό στο πέρασμα του χρόνου: πρέπει να «ανήκεις» στην αριστερά, κατά προτίμηση στην άκρα αριστερά για να απολαμβάνεις θέση στο απυρόβλητο. Εν πάση περιπτώσει, πριν από λίγες μέρες ο ταλαίπωρος κ. Μπλανκέ είχε την ατυχή ιδέα (εκ του αποτελέσματος «ατυχή») να αναμειχθεί στην εμφάνιση των μαθητών στο σχολείο: το τι φορούν, πώς το φορούν και ποια είναι η «ευπρεπής», «δημοκρατική» και «κοσμική» εμφάνιση, χωρίς υπερβολές και θρησκευτικά σύμβολα. Ως υπερβολές έκρινε τα σορτς και τα κοντά μπλουζάκια που μοιάζουν με σουτιέν – δεν τα περιέγραψε ακριβώς αλλά αυτά εννοούσε.

Το επιχείρημά του βασιζόταν στη διαπίστωση ότι στο σχολείο, ιδιαίτερα στο γυμνάσιο και στο λύκειο, καθώς δεν υπάρχει συγκεκριμένος κανόνας ένδυσης, πολλά παιδιά ντύνονται και βάφονται σαν να πηγαίνουν σε μεταμεσονύκτιο πάρτι, ενώ άλλα, από μουσουλμανικές οικογένειες κυρίως, φορούν μακριές κελεμπίες και μαντίλες. Ο Μπλανκέ δεν τόλμησε να προτείνει σχολική στολή, που, αν δεν μοιάζει με σακί κι αν δεν ισοπεδώνει την προσωπικότητα και την έμφυλη ταυτότητα, αποτελεί μάθημα ισότητας· ένα μάθημα που χρειαζόμαστε όταν είμαστε παιδιά. Απλώς, υπαινίχθηκε ευγενικά, όπως κάνουν οι περισσότεροι σημερινοί πολιτικοί από φόβο μήπως γίνουν το γυμνό γεύμα των κανιβάλων, ότι το σχολείο δεν είναι τόπος επίδειξης υπερχειλίζουσας σεξουαλικότητας, πλούτου, μόδας ή θρησκευτικής αυστηρότητας. Σε κάθε χώρο, σε κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα, αντιστοιχεί ένας dress code: είναι λογικό να υπάρχει επαγγελματικός ιματισμός, όπως και αμφίεση που ταιριάζει σε συγκεκριμένες περιστάσεις – αν σκάσω μύτη στο γειτονικό αρτοποιείο στις επτά το πρωί με λαμέ και δικτυωτές κάλτσες θα κάνω σίγουρα εντύπωση, αν και όχι απαραιτήτως καλή εντύπωση. Ποιος μπορεί να διαφωνήσει σε κάτι τέτοιο; Στο πλαίσιο του κάθε dress code το άτομο εκφράζει την ατομικότητά του: λόγου χάρη, στα ιδιωτικά σχολεία όπου οι μαθητές φορούν όμοιο ένδυμα υπάρχει πάντοτε το περιθώριο της ξεχωριστής ταυτότητας – πράγμα όχι πάντοτε ευχάριστο· τα παιδιά από εύπορες οικογένειες διακρίνονται από τα φτωχότερα μέσω των λεπτομερειών της ένδυσης και της εμφάνισης γενικά. Είναι αναπόφευκτο, συχνά κάπως τραυματικό, αλλά μας προετοιμάζει για τον κόσμο των ενηλίκων, για τις ανισότητες που καλούμαστε να καλύψουμε μεγαλώνοντας.

Οι δηλώσεις του Μπλανκέ δίχασαν τους χρήστες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης: όλα διχάζουν στα social media· ακόμα και το δελτίο καιρού. Ώστε ο υπουργός θέλει να κάνει το χατίρι των μουσουλμάνων που βρίσκουν αποκρουστικές τις μακιγιαρισμένες μαθήτριες με τις μίνι φούστες! Και: ώστε ο υπουργός θέλει να επιστρέψει στην παιδεία της πειθαρχίας, της σχολικής ποδιάς! Από την άλλη πλευρά, πολλοί διαμαρτυρήθηκαν ότι επρόκειτο για κόλπο του Μπλανκέ προκειμένου να επιτεθεί στη «μουσουλμανική» εμφάνιση στο σχολείο κι ότι, παρεμπιπτόντως, υπονόησε την υπερβολική γυμνότητα, τα ψηλά τακούνια, τους ομφαλούς με piercing και τα rap-pants, που αφήνουν τα εσώρουχα στην κοινή θέα.

Αλλά ό,τι και να έλεγε ο Μπλανκέ, θα ακολουθούσε πολεμική: οι Γάλλοι δεν θέλουν να εκφέρουν γνώμη οι πολιτικοί· αν κάνουν το λάθος, τα λόγια τους περνούν από κόσκινο και βγαίνουν χαμένοι στο τέλος. Έτσι, όταν o Μπλανκέ αναγκάστηκε να εμφανιστεί σε τηλεοπτική εκπομπή για να εξηγήσει το βαθύτερο νόημα της «δημοκρατικής ένδυσης», επιδείνωσε το κλίμα: είπε ότι το σχολείο δεν είναι πλαζ, ούτε κέντρο διασκέδασης, ούτε χώρος θρησκευτικής λατρείας· έτσι κι αλλιώς, το κοσμικό κράτος έχει πάει περίπατο· πασχίζουμε να κρατηθούμε από τα τελευταία του υπολείμματα. Και σαν μην έφταναν αυτά, η πιο αντιδραστική συνιστώσα της δημόσιας παιδείας απεδείχθησαν για μια ακόμα φορά οι καθηγητές που βάλθηκαν να κοροϊδεύουν τις δηλώσεις του υπουργού ως αναχρονιστικές, εθνικιστικές και μπαμπαδίστικες. Για χάρη της αντίρρησης, παρίσταναν ότι δεν καταλαβαίνουν την απλή και λογική πρόταση: ότι, στο εσωτερικό του πολιτισμού, οι άνθρωποι δεν συμπεριφέρονται όπως στο παρθένο δάσος· ότι, για παράδειγμα, θεωρείται απαράδεκτο να κυκλοφορούμε γυμνοί στον δρόμο ή να φοράμε μαγιό μακριά από την παραλία. Αλλά να που επαναστάτριες καθηγήτριες απαθανατίστηκαν τυλιγμένες με τη γαλλική σημαία για να εικονογραφήσουν τη «δημοκρατική ένδυση», ενώ άλλες μιμήθηκαν πίνακα του Ντελακρουά όπου η Δημοκρατία οδηγεί γυμνόστηθη τον λαό. Το ότι η ευπρέπεια και η κοσμιότητα δεν αναγνωρίζονται ως αξίες του πολιτισμού μάς στέλνει πίσω στο δάσος.

Tο σχολείο δεν είναι χώρος σαν τους άλλους. Η ένδυση δεν θα έπρεπε να γίνεται παράγοντας διακρίσεων και υπερπροβολής ταυτότητας: γενικά η υπερπροβολή της ταυτότητας είναι, το έχουμε συζητήσει επανειλημμένως, παράγοντας κοινωνικού κατακερματισμού. Εξάλλου, το ζήτημα δεν μπορεί να τεθεί με φεμινιστικούς όρους όπως έκαναν στελέχη της ίδιας της κυβέρνησης Μακρόν· ποινικοποιώντας όλες τις απόψεις ως σεξιστικές, ρατσιστικές και τα τοιαύτα, αφαιρούμε από τις κυβερνήσεις το δικαίωμα να εφαρμόζουν πολιτική· τους αφαιρούμε τα καθήκοντα για τα οποία τις αναδείξαμε.

Ο Μπλανκέ έχει μπροστά του τη Mission Impossible, τη μεταρρύθμιση της γαλλικής δημόσιας παιδείας: αναμόρφωση του περιεχομένου των σπουδών (που έχει καθηλωθεί στη νοοτροπία του 1968), αναχαίτιση του εξισλαμισμού, προστασία της κοσμικότητας, αποκατάσταση του κύρους των διδασκόντων (την οποία πρέπει να επιθυμούν και οι ίδιοι), επαναφορά της κοινής λογικής στη σχολική τάξη και έξω από αυτή. Η κοινή λογική δεν είναι κοινή αλλά υπάρχει: σχετικά με την περιβολή στο σχολείο, αν ρωτήσουμε τους πολίτες στον δρόμο τι σημαίνει «ευπρεπής και κόσμια ένδυση» θα μας απαντήσουν· λιγοστοί θα είναι όσοι έχουν φαντασιώσεις σεμνοτυφίας και αυταρχισμού. Φαντασιώσεις έχει και διαδίδει μόνο αυτή η γαλλική αντιπολίτευση που μοιάζει με το παιδιάστικο πνεύμα αντιλογίας στη σχολική τάξη.