Η σκηνογραφία ως εμβάθυνση

Το 1998 κυκλοφόρησε στους κινηματογράφους η σπονδυλωτή ταινία του Παντελή Βούλγαρη «Ολα είναι δρόμος», που μεταξύ άλλων περιέχει και τη σκηνή που όλοι έχουμε αναζητήσει στο YouTube, με την κωδική ονομασία «Ηλία ρίχ’ το»: όπου ένας θαμώνας σκυλάδικου, που ονομάζεται Βιετνάμ, πληρώνει ένα σκασμό λεφτά για να γκρεμίσει, την ώρα που χορεύει, το μαγαζί. Στο επεισόδιο πρωταγωνιστούσαν ο Γιώργος Αρμένης και το σκηνικό της Ιουλίας Σταυρίδου.

Η Ιουλία Σταυρίδου (που πέθανε από επιπλοκές του κορωνοϊού στις 2 Σεπτεμβρίου) ήθελε να καταλαβαίνει τα πάντα – εμβάθυνε σε ό,τι καταπιανόταν. Το μόνο που δεν καταλάβαινε ήταν το σκυλάδικο. Αναλάβαμε να την πάμε ένα βράδυ του 1999 στον Βόλο, σε ένα σχετικό μαγαζί, μαζί με τη σκηνοθέτρια Κατερίνα Ευαγγελάκου και τον επίσης σκηνοθέτη Πέτρο Σεβαστίκογλου (τον οποίο ψευδόμενοι «πουλήσαμε», για να μας βρουν τραπέζι, ως ιμπρεσάριο της Μinos-ΕΜΙ, που «ακούει φωνές»). Παρότι η Ιουλία είχε καλούς δασκάλους, ούτε εκείνο το βράδυ έμαθε κάτι ουσιαστικό: οι τραγουδιστές και οι τραγουδίστριες του κέντρου, για να αρέσουν στον κύριο Σεβαστίκογλου, μιμούνταν τους τρόπους του Νταλάρα, του Πάριου, της Αλεξίου. Γελάσαμε πολύ.

Αλλά η Ιουλία Σταυρίδου σπανίως στεκόταν σε επεισόδια που το πολύ πολύ να γίνονταν ανέκδοτα. Προσπερνούσε την ελαφρότητα, υπηρετούσε το βάθος και τη στοχαστικότητα. Η γνώση και η εμβάθυνση ήταν τα βασικά υλικά της τέχνης της, μιας τέχνης υποδομής, πάνω στην οποία στηρίζονται όλες οι αναπαραστατικές τέχνες.

Αναπλάθοντας το παρελθόν. Ως φανατικό παιδί για σινεμά μπήκε στη δουλειά το 1974 ορμητικά, φροντίζοντας την ενδυματολογία στην ταινία του Τάσου Ψαρρά, «Δι’ ασήμαντον αφορμήν». Μεταπολίτευση, μια καινούργια αισιόδοξη περίοδος άρχιζε για τη χώρα, και μαζί για το σινεμά της. Ο λεγόμενος εμπορικός κινηματογράφος των στούντιο, στα οποία κυριάρχησε ο παραγωγός που λάτρευε τον ηθοποιό-σταρ, είχε τελειώσει. Το νέο μοντέλο έφερε στο επίκεντρο τον παραγωγό-σκηνοθέτη που ήταν ταυτόχρονα επιχειρηματίας και δημιουργός, είχε κρατική επιδότηση και πολιτικοκαλλιτεχνικές φιλοδοξίες και απαιτούσε αφιερωμένους συντελεστές. Η σκηνογράφος-ενδυματολόγος Ιουλία Σταυρίδου ήταν ακριβώς αυτό: αφιερωμένη στην τέχνη που τη συνάρπασε.

Είχε γεννηθεί στις Σέρρες το 1952. Αν και βρήκε πρώιμα πρόσβαση στον παραγωγικό μηχανισμό του κινηματογράφου, δεν έκανε το λάθος που κάνουν πολλοί απ’ όσους κατακτούν νωρίς ένα χώρο: αντί να πέσει με τα μούτρα στη δουλειά, έφυγε για σπουδές στο Παρίσι. Ως το 1983, σπούδαζε σκηνογραφία, ενδυματολογία και ζωγραφική στην École National Superieure des Beaux Arts. Επιστρέφοντας, εγκαταστάθηκε στα Εξάρχεια που ήταν κέντρο καλλιτεχνικών ζυμώσεων και επανασυνδέθηκε με τον κινηματογραφικό χώρο. Δούλεψε αμέσως με τον Παντελή Βούλγαρη για την ταινία του 1985 «Πέτρινα χρόνια», συμβάλλοντας με σκηνικά και κοστούμια στην πειστική αναπαράσταση της μετεμφυλιακής περιόδου. Ηταν το διαβατήριό της στον κόσμο του κινηματογράφου, ιδιαίτερα για τις ταινίες εποχής. Αν ήθελε θα μπορούσε να αποκτήσει ειδικότητα: αναπαραστάτρια της καθημερινότητας ιστορικών εποχών. Αλλά η Ιουλία Σταυρίδου ήταν ορμητική, δεν της άρεσε η τυποποίηση. Οπότε έβλεπε κάθε δουλειά ως νέα πρόκληση.

Το ίδιο πάνω-κάτω διάστημα, συνεργάστηκε με την Ελένη Αλεξανδράκη για την ταινία της «Η Μαρία και οι φτερωτές νύχτες», αλλά και για τη μικρού μήκους ταινία της Φανής Ζιώζια «Μοτέλ Αρίων». Παράλληλα, δούλευε για το θέατρο. Η υπερδραστηριότητα έγινε το μόνιμο μοτίβο της. Η δοσολογία ήταν περίπου η ίδια σε όλες τις περιόδους της ζωής της: έκανε μια μεγάλη και δύσκολη ταινία που απαιτούσε αφιέρωση και πολλά ξενύχτια («Θεόφιλος» του Παπαστάθη, «Η φανέλα με το Νο 9», «Ακροπόλ», «Ολα είναι δρόμος» του Βούλγαρη, «Το λιβάδι που δακρύζει» του Αγγελόπουλου, «Ιαγουάρος», «Θα το μετανιώσεις», «Ωρες Κοινής Ησυχίας» της Ευαγγελάκου, «Η ψυχή στο στόμα», «Μαχαιροβγάλτης» του Οικονομίδη κ.ά), ταυτόχρονα αναλάμβανε μια ακόμα ταινία χαμηλού κόστους χωρίς να απαιτεί αμοιβή, ενώ στον χρόνο που δεν περίσσευε βοηθούσε μικρομηκάδες στα πρώτα τους βήματα και επιμελούνταν τα σκηνικά ή τα κοστούμια θεατρικών παραστάσεων (πολλές παραστάσεις έργων του Μαριβώ από τον Βασίλη Παπαβασιλείου, τα ξεχωριστά ανεβάσματα του Σπύρου Βραχωρίτη και της Θεατρικής Λέσχης Βόλου, Στάικος, αλλά και συνδρομή νέων καλλιτεχνών χωρίς λεφτά). Πήρε πολλά βραβεία, αλλά είχε δουλειά και δεν προλάβαινε να τα επιδεικνύει. Από το 2005, πρόσθεσε στη ζωή της και τη Σχολή Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, όπου ήταν καθηγήτρια.

Η των ονομάτων επίσκεψις. Αυτή ήταν η ζωή της Ιουλίας Σταυρίδου για τέσσερις δεκαετίες. Η βάση της ήταν το διαμέρισμα της πολυκατοικίας όπου έμενε στα Εξάρχεια, με τις γάτες της, περιστοιχισμένη από λευκώματα εποχής. Ηταν μια κυψέλη πυρετώδους καθημερινής ζωής. Περνούσε πολύς κόσμος. Οι σκηνοθέτες που συζητούσαν κάποια πρόταση. Οι μικρομηκάδες που ζητούσαν τη φροντίδα της. Οι μοδίστρες με τις οποίες συνεργαζόταν, κόβοντας και ράβοντας για πρωταγωνίστριες και πρωταγωνιστές. Οι μαστόροι που έχτιζαν και ξήλωναν για τις ανάγκες κάποιας σκηνής. Οι φίλες και οι φίλοι της που διεκδικούσαν κομμάτι από την πνευματικότητά της, το μπρίο και τις παρατηρήσεις της. Και σχεδόν μονίμως ένα καστ προσωπικοτήτων που ήταν κομμάτι της ζωής της. Ο δικηγόρος και λάτρης της σκέψης του Κονδύλη, Κώστας Σιμόπουλος – που εκτός των άλλων την επηρέαζε με το εκλεπτυσμένο μουσικό του γούστο. Η σκηνοθέτρια Κατερίνα Ευαγγελάκου. Ο συγγραφέας Ανδρέας Στάικος. Η αδελφή της, η ξεχωριστή ζωγράφος Ολγα Σταυρίδου (που πέθανε το 2015), και ο σύζυγός της, ο συγγραφέας Αλέξανδρος Κοσματόπουλος. Ο δικηγόρος και συγγραφέας από τις Σέρρες, Λευτέρης Μαραγκάκης. Η ηθοποιός Μάνια Παπαδημητρίου. Ο σκηνοθέτης Γιώργος Μπακόλας (στο «Χάνι» του ήταν συμπαραγωγός) και ο Γιάννης Οικονομίδης. Ο Θοδωρής Γκόνης… Και τόσοι άλλοι.

Ηταν τόσο αυστηρή, τόσο τρυφερή, τόσο αφιερωμένη, τόσο δοτική που ήδη λείπει από πολλούς. Είτε τη γνώρισαν στη βαθιά πειθαρχία της δουλειάς της είτε πιο χαλαρή και πιο γήινη στην προσωπική της ζωή.