Από την πηγή στην ανυδρία

Ξαναθυμίζω μια τρομερή, στο περιεχόμενό της, διαπίστωση του μεγάλου ποιητή Τ. Σ. Ελιοτ: «Είχαμε τη σοφία και τη χάσαμε μέσα στις γνώσεις, είχαμε τις γνώσεις και πνιγήκαμε στις πληροφορίες».

Μεγάλωσα σε μια τραγική, για την πατρίδα, εποχή – Αλβανία, Κατοχή, Εμφύλιος, βίαιη ανασυγκρότηση, Αποστασία, Χούντα. Κι όμως, παράλληλα, υπόγεια, συνωμοτικά βρίσκαμε ως νέοι, φανατικά παιδιά για γράμματα, τον τρόπο να ανακαλύπτουμε, ακόμη και στην ελληνική επαρχία του ΄50, πηγές γνώσης, έστω ψήγματα σοφίας. Εως εκεί. Χωρίς τηλεόραση, χωρίς Ιντερνετ και άλλα συναφή μέσα μετάδοσης πληροφοριών, ασκηθήκαμε να μελετάμε τη διαφορά ανάμεσα στην ήρα και τα σκύβαλα, ανάμεσα στο κάμωμα, στην επίδειξη και την ειλικρίνεια απόψεων και ήθους. Με δύο – τρεις συμμαθητές, που σήμερα θεωρούνται επιστημονικό κεφάλαιο της χώρας, ενώναμε τα χαρτζιλίκια μας και αγοράζαμε στο μοναδικό χαρτοβιβλιοπωλείο της πόλης το μοναδικό αντίτυπο που ερχόταν με το πρακτορείο εφημερίδων του «Εγκλήματος και Τιμωρία» του Ντοστογιέφσκι, του «Τορτίλα φλατ» του Στάινμπεκ, Μπαλζάκ, Χάμσουν, τον «Μακαρίτη Ματία Πασκάλ» του Πιραντέλο και τα ποιήματα του Λόρκα. Σε μια χρονιά που η πείνα και η δίψα για λογοτεχνία έφτανε σ΄έναν ευλογημένο κορεσμό, αφού στο τέλος του καλοκαιριού μετρούσαμε πάνω από δέκα αριστουργήματα της παγκόσμιας λογοτεχνίας και, παράλληλα, Καραγάτση, Τερζάκη, Θεοτοκά, αλλά και Ροΐδη, Παπαδιαμάντη, Βιζυηνό. Εξάλλου δεν υπήρχε άλλη διέξοδος στη μιζέρια της μετεμφυλιακής επαρχίας και στην απουσία του καλού σινεμά και την ανυπαρξία σοβαρής μουσικής. Μόνο το ραδιόφωνο ήταν ένα σωσίβιο, σε εποχή ανεπιστρεπτί χαμένη, που είχε εκπομπές κριτικής βιβλίου, φιλοσοφίας και αναγνώσεις λογοτεχνικών κειμένων που μας χάριζαν οι φωνές της Παξινού, του Κωτσόπουλου, της Βεργή, του Νίκου Παρασκευά, της Αλέκας Κατσέλη και του Τάκη Γαλανού. Αυτά τα μεγέθη δεν λένε τίποτα σε πολλούς σήμερα, αλλά υπήρξαν έξοχοι χειριστές του θεατρικού λόγου, του ρυθμού του και του ήθους του.

Εκεί, όμως, που βρήκαμε πραγματικά νησίδες σωτηρίας ήταν τα περιοδικά. Πληθώρα σοβαρών περιοδικών με ελληνική λογοτεχνία, κριτική, θέατρο, σινεμά, ιστορία, αρχαιολογία, κοινωνικές επιστήμες, ψυχολογία. Εγώ, π.χ., βρήκα στη βιβλιοθήκη του πατέρα μου τεύχη του περιοδικού «Κύκλος» που έβγαινε το 1930 και πρωτοδιάβασα ποιήματα του, αγνώστου τότε στην Ελλάδα, Λόρκα, μεταφρασμένα από τον Νίκο Καζαντζάκη! Πρόλαβα τα τελευταία τεύχη της «Διάπλασης των Παίδων» και χανόμουν για ώρες στον «Θησαυρό των παιδιών» και το «Ελληνόπουλο», που σε τρυφερή ηλικία μας μύησε στον Ουγκώ, τον Μαρκ Τουέιν, τον Μπαλζάκ, στη «Φωνή του δάσους» του Λόντον.

Ημουν 14 χρόνων, όταν ήρθα, λόγω σχολικής ύλης, σε επαφή με τα Λατινικά και τόλμησα να μεταφράσω λατίνους ποιητές και καμάρωσα, όταν μετάφρασή μου Ωδής του Οράτιου δημοσιεύτηκε στη λογοτεχνική εβδομαδιαία σελίδα της «Βραδυνής», που διηύθυνε ο Μπάμπης Κλάρας, αδελφός του Αρη Βελουχιώτη!

Στην εφηβεία πια ο κατακλυσμός από περιοδικά, κυρίως λογοτεχνικά, ήταν τόσος που δεν ήξερες τι να πρωτοαγοράσεις, όταν μάλιστα το χαρτζιλίκι ήταν πενιχρό. Με τους λίγους φανατικούς αναγνώστες συμμαθητές ανταλλάσσαμε ο καθένας τον διαφορετικό τίτλο. Από τη «Νέα Εστία» στην «Επιθεώρηση Τέχνης», από το περιοδικό του Σπύρου Μελά στο περιοδικό του Κουλούρη και περιοδικά της Θεσσαλονίκης, του Βόλου, της Πάτρας, της Ρόδου, της Λέσβου που τα διηύθυναν διακεκριμένοι λόγιοι και συγγραφείς της επαρχίας.

Λίγα χρόνια αργότερα, αλλά με ακμαία ακόμα την έκδοση περιοδικών λογοτεχνίας και τέχνης, κυκλοφόρησε το έξοχο περιοδικό «Εμβόλιμον» που εκδίδονταν στα Ασπρα Σπίτια και χρηματοδοτούσε η εκεί επιχείρηση λιγνίτη! Τα Γιάννενα, πάντα πρωτοπόρα στα γράμματα, πρωτοπορούσαν με περιοδικό που διηύθυνε ο σπουδαίος ποιητής Γιάννης Δάλλας. Αυτά τα έξοχα, πρωτοπόρα έντυπα, στην Αθήνα, στη Θεσσαλονίκη και στην ελληνική επαρχία, κάλυπταν και τα ιδεολογικά και τα πολιτικά και τα αισθητικά αιτήματα ωρίμων και νεαρών αναγνωστών, κυρίως μετά το 1950 – 52 που έσπασε η ασφυξία του Εμφυλίου και δειλά άρχισαν να λιπαίνουν το πνεύμα διαφορετικά πνευματικά λιπάσματα. Δεν έλειπαν και τα σοβαρά περιοδικά που, με σοβαρά θέματα, συζητούσαν καίρια θεολογικά προβλήματα της Ορθοδοξίας και του διαλόγου των θρησκειών, όπως, λ.χ., οι «Ακτίνες». Αναφέρω απλώς πως στις «Ακτίνες» πρωτοδημοσιεύτηκε κείμενο του Αντώνη Σαμαράκη.

Μετρώ στη βιβλιοθήκη μου είκοσι περιοδικά που κυκλοφορούσαν (άλλα κάθε δεκαπενθήμερο, άλλα κάθε μήνα, κάποια κάθε δίμηνο). Αναφέρω ενδεικτικά το έξοχο «Θέατρο» του Νίτσου, τα «Θεατρικά» του Γ. Χατζηδάκη, τον «Νέο Κινηματογράφο», το «Εκκύκλημα». Ακόμη και αξιόλογοι θεατρικοί παράγοντες, όπως ο Γιώργος Μιχαηλίδης, ο Δημήτρης Ποταμίτης, προίκισαν τη γνώση μας με αξιόλογες μελέτες.

Ο,τι συζητούσε τότε η μορφωμένη μερίδα του κοινού, είναι αδιανόητο για τα διψασμένα σήμερα παιδιά για σοβαρή σκέψη.