Ενα κι ένα ίσον ένα

Δεν αποτελεί σπάνιο φαινόμενο, είναι όμως αποκαλυπτικό για τον υποκειμενικό χαρακτήρα κάθε ανθρώπινης κρίσης, να συνυπάρχουν, στο πλαίσιο μιας και μόνης απόφασης δικαστηρίου ή ανεξάρτητης Αρχής, ορθές και εσφαλμένες λύσεις. Το κρίσιμο κριτήριο, τόσο για κάθε απόφαση όσο και για κρίση περί αυτής, είναι το ποια πείθει εκείνον που τις προσεγγίζει απροκατάληπτα. Για τις νομικές έννοιες ισχύει ότι κάθε άποψη είναι θεμιτή, αρκεί να στηρίζεται στο θετό δίκαιο, στους κανόνες της λογικής και της ερμηνείας και να κάνει να πάλλεται κάποια εσώτερη χορδή.

Μια τέτοια αντίφαση διαπίστωσα πρόσφατα σε μια ευρύτερου ενδιαφέροντος απόφαση της Αρχής Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα, στην οποία διαπλέκονται κρίσεις για προσωπικά δεδομένα και για τον χαρακτήρα της εν Ελλάδι παρεχόμενης εκπαίδευσης. Στην απόφαση 32/2020, η Αρχή αντιμετώπισε δύο ζητήματα, την απαλλαγή μαθητών από το μάθημα Θρησκευτικών και την αναγραφή της διαγωγής στο απολυτήριο, και προέβη – οι ίδιοι άνθρωποι, με βάση το ίδιο νομικό πλαίσιο – σε μία, κατά τη γνώμη μου, ορθή και μια λανθασμένη κρίση.

Στο ζήτημα της απαλλαγής από το μάθημα των Θρησκευτικών, η Αρχή, «πατώντας» πάνω σε μια δική της προηγούμενη απόφαση (28/2019) και σε μια ανάλογη του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου («υπόθεση Παπαγεωργίου» της 31/10/2019), αποφάνθηκε ότι, για να δοθεί απαλλαγή, αρκεί σχετική δήλωση του μαθητή, χωρίς να χρειάζεται αναφορά στο θρήσκευμα ή τις πεποιθήσεις, ούτε κανενός είδους «εξήγηση» – και πάντως ότι είναι παράνομη η μη χορήγηση απαλλαγής λόγω παράλειψης αυτών των δικαιολογητικών στοιχείων. Η κρίση αυτή είναι ορθή όχι μόνο γιατί πράγματι ο Γενικός Κανονισμός για την Προστασία των Προσωπικών Δεδομένων απαιτεί την «ελαχιστοποίηση» των στοιχείων που κοινοποιούνται, αλλά και γιατί ενδεχόμενη υποχρέωση «δικαιολόγησης» (θέλω να απαλλαγώ από τα Θρησκευτικά γιατί είμαι καθολικός, ή γιατί δεν πιστεύω, ή γιατί δεν πιστεύουν οι γονείς μου) θα αποκάλυπτε στοιχεία που, σε σχέση με το φαινόμενο της θρησκευτικής πίστης και τη συνειδησιακή του υπόσταση, είναι όχι μόνο από τυπική αλλά από ουσιαστική άποψη «προσωπικά», δηλαδή μη κοινοποιήσιμα χωρίς τη βούληση του υποκειμένου.

Δεν συμβαίνει το ίδιο με τη διαγωγή του μαθητή. Ασχέτως με τη γνώμη που μπορούμε να έχουμε για τη χρησιμότητα και την παιδευτική λειτουργία βαθμολόγησης της διαγωγής, από τη στιγμή που ο νόμος (στην προκείμενη περίπτωση, ο ν. 4692/2020) θεσμοθετεί το συγκεκριμένο κριτήριο, αυτό μετέχει της συνολικής εικόνας του μαθητή, την οποία αναδεικνύει το απολυτήριό του, και δεν μπορεί να θεωρηθεί – σε αντίθεση μάλιστα με τους βαθμούς – προστατευόμενο από την κοινοποίηση προσωπικό δεδομένο. Η αρχή της αναλογικότητας, την οποία επικαλείται η απόφαση, δεν μπορεί να στηρίξει μια τέτοια κρίση, αφού το αν είναι απαραίτητη ή όχι η διαγωγή είναι κάτι που το έκρινε κυριαρχικά ο νομοθέτης. Δεν είναι πειστική, κατά τη γνώμη μου, ούτε η επίκληση ότι τη διαγωγή μπορεί να τη μάθουν και τρίτοι – και τους βαθμούς τους μαθαίνουν τρίτοι και μάλιστα αποτελούν κριτήριο για τρίτους -, ούτε το επιχείρημα ότι η διαγωγή «ενδέχεται να διαμορφώσει εσφαλμένες εντυπώσεις», αφού ο ρόλος της είναι ακριβώς να βοηθήσει, επιπλέον των επιδόσεων στα μαθήματα, στην αποτύπωση μιας συνολικής εικόνας του μαθητή στο σχολείο. Φοβούμαι πως στο συμπέρασμά τους οι άξιοι φίλοι της Αρχής οδηγήθηκαν καθοδηγούμενοι από δύο όχι παράλογες αλλά και όχι ευσταθείς ενδιάθετες τάσεις: ότι τα πάντα συνιστούν άξια προστασίας προσωπικά δεδομένα και ότι η συνολική κρίση για την αξιολόγηση ενός μαθητή, και ενός προσώπου γενικότερα, αποτελεί, ή μπορεί να αποτελέσει, εάν δεν είναι θετική, «στίγμα». Αλλο προστασία, όμως, και άλλο δημόσια εικόνα του κάθε πολίτη, που κρίνεται με χίλιους τρόπους, αλλά μόνο σε οριακές περιπτώσεις δικαιολογείται να κρύβεται. Και το σχολείο είναι το πρώτο που πρέπει να μας το μαθαίνει αυτό.

Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι συνταγματολόγος