Με πυξίδα το δίκαιο θάλασσας

Από την 10^η Αυγούστου έως την παρούσα ημέρα, ο πρόεδρος Ερντογάν δεν έχει δείξει ούτε ένα σημάδι ότι μπορεί να μετακινηθεί από την επιθετική και απειλητική ρητορική του προς μια μορφή διαλόγου σε ειρηνικό πλαίσιο. Η προσπάθεια του ΓΓ του ΝΑΤΟ Γενς Στόλτεμπεργκ να διευκολύνει με τεχνικές επιτροπές ένα είδος μέτρων οικοδόμησης εμπιστοσύνης στα στρατιωτικά θέματα που άπτονται και της συμπεριφοράς στις θάλασσες, βραχυκύκλωσε. Δεν γνωρίζουμε ποια πλευρά ήταν αυτή που παρερμήνευσε τα όρια εντολής του οργανισμού. Επίσης η προσδοκία ότι μια καλή αμυντική συμφωνία με τη Γαλλία θα μπορούσε να συνεισφέρει στην ειρηνική επίλυση, μένει να αποδειχθεί.

Βρισκόμαστε σε σημείο που δεν είναι δυνατόν να προβλεφθεί ποια θα είναι η επόμενη φάση. Αντιπαράθεση ή διάλογος; Η αντιπαράθεση τροφοδοτεί την αντιπαράθεση, δεν επιλύει κανένα πρόβλημα. Και οι δύο χώρες πρέπει να συμφωνήσουν σε μια οριοθέτηση των θαλασσίων ζωνών κυριαρχικών δικαιωμάτων, ειδάλλως όσο η διαφορά εκκρεμεί θα αναμετρώνται οι δηλώσεις επιθετικότητας από τη μια πλευρά και η αποτροπή από την άλλη. Είναι φανερό ότι η Ελλάδα κινείται στο πλαίσιο της αποτροπής. Δικαίως; Πάντως πρέπει να αποφευχθούν τετελεσμένα και να δειχθεί προς την άλλη πλευρά ότι με την επιβολή δεν γεννιέται νόμιμο αποτέλεσμα. Προέχει όμως να μη στρατικοποιηθεί η κρίση. Ακόμη κι αν η Τουρκία προσεγγίσει με τις διεκδικήσεις της μέσω των παράνομων NAVTEX έρευνας σε μη οριοθετημένες περιοχές λίγα μίλα έξω από το Καστελλόριζο, η Ελλάδα πρέπει να δρα αποτρεπτικά μεν, αλλά προσανατολισμένη στη διευθέτηση.

Η Ελλάδα απευθυνόμενη προς τη διεθνή κοινότητα πρέπει να αναδείξει ότι πρόκειται για μια νομική διαφορά, που ενώ πρέπει να διευθετηθεί μέσα από διάλογο για την οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας/ΑΟΖ, εντούτοις η Τουρκία επιχειρεί να της το επιβάλει με μονομερή οριοθέτηση. Με τον τρόπο αυτό πρέπει να καταδειχθεί ότι η Τουρκία παραβιάζει τη Σύμβαση Δικαίου Θάλασσας ’82 που σε διάταξη εθιμικού δικαίου προβλέπει υποχρέωση διαπραγμάτευσης με καλή πίστη για οριοθέτηση. Διότι σε περιοχές γεωγραφικής στενότητας, όπου το όριο των 200 ν.μ. δεν εξαντλείται για το κάθε κράτος, απαγορεύεται η μονομερής οριοθέτηση καθώς και οι μονομερείς ενέργειες, όσο η περιοχή υφαλοκρηπίδας δεν έχει οριοθετηθεί είτε με συμφωνία, είτε με δικαστική απόφαση. Αντιθέτως η Τουρκία παραβιάζει και την περαιτέρω υποχρέωση να μη διακινδυνεύει την προοπτική οριοθέτησης με τις ενέργειες στις οποίες καταφεύγει για να δημιουργήσει τετελεσμένα προκαταλαμβάνοντας περιοχές που διεκδικεί και η Ελλάδα.

Επιπλέον η Τουρκία όχι μόνον αμφισβητεί τις ελληνικές διεκδικήσεις – που δεν της το αναιρεί κανείς – αλλά δεν είναι δυνατόν να συνοδεύει την αμφισβήτηση με τακτικές απειλής βίας προκειμένου να την επιβάλει, όπως διαπιστώνεται από τις δηλώσεις και τις πρακτικές της. Το να αμφισβητεί δεν μπορεί να της απαγορευθεί σε μη οριοθετημένη περιοχή, εγείροντας νομική διαφορά με την προοπτική της ειρηνικής διευθέτησής της. Ομως στη διεθνή νομολογία είναι ρητά διατυπωμένο: Απαγορεύεται η απειλή ή χρήση βίας από ένα κράτος προκειμένου να εμποδίσει ένα άλλο να διεκδικεί την ίδια μη οριοθετημένη περιοχή.  Η ύπαρξη διαφοράς ή η αποτυχία διευθέτησής της δεν επιτρέπει τη χρήση βίας ή την απειλή βίας στα κράτη της διαφοράς μη οριοθετημένης υφαλοκρηπίδας. Επισημαίνεται μάλιστα ότι και η απειλή βίας συνιστά παραβίαση του άρθρου 2 παρ. 4 του Χάρτη των ΗΕ, όπως και η χρήση βίας.

Η Ελλάδα πρέπει να παραμείνει σταθερά προσανατολισμένη στην εμπέδωση της έννομης τάξης στις θαλάσσιες ζώνες, όπως το έπραξε με τη συμφωνία οριοθέτησης με την Αίγυπτο. Και με την ίδια λογική να αντιδρά έναντι της Τουρκίας καλώντας την σε εφαρμογή της Σύμβασης Δικαίου Θάλασσας ’82.

Ο Πέτρος Λιάκουρας είναι καθηγητής Διεθνούς Δικαίου, διευθυντής του Μεταπτυχιακού προγράμματος «Διεθνείς κι Ευρωπαϊκές Σπουδές», στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς