Δημογραφικά και γεωπολιτική

Στο πεδίο των διεθνών σχέσεων οι έννοιες του Διεθνούς Δικαίου, των Συνθηκών, της διακρατικής συνεργασίας ή της έντασης συμπληρώνονται από τις έννοιες των ισορροπιών δύναμης – σκληρής και ήπιας -, των συμφερόντων και της στρατηγικής θεώρησης κάθε προβλήματος.

Στην τελευταία δεκαετία είναι ορατή μια μεγάλη μακροχρόνια μεταβολή που αναπόφευκτα έχει επηρεάσει τη στρατηγική της Τουρκίας και θα την επηρεάσει ακόμα περισσότερο στο μέλλον: οι δημογραφικές εξελίξεις, τόσο στην Τουρκία, όσο και στην Ελλάδα και σε άλλες χώρες της περιοχής. Η εικόνα μπορεί να αποτυπωθεί στις αλλαγές των τελευταίων 40 με 50 ετών και στις αλλαγές που προβλέπονται στα επόμενα 30 με 40 χρόνια (στοιχεία ΟΟΣΑ).

Το 1970 Ελλάδα και Τουρκία είχαν, αντίστοιχα, 8,8 και 35,3 εκατομμύρια πληθυσμό. Το 1990 τα μεγέθη αυτά είχαν φτάσει στα 10,2 και 55,1 εκατομμύρια αντίστοιχα, και το 2018 στα 10,7 και 81,4 εκατομμύρια. Μεταξύ 1970 και 2018 στην Ελλάδα ο πληθυσμός αυξήθηκε κατά 1,9 εκατομμύρια και στην Τουρκία κατά 46,1 εκατομμύρια.

Ο πληθυσμός ηλικίας πάνω από 65 ετών αντιπροσώπευε το 1970 στην Ελλάδα το 11,1% του συνόλου και διπλασιάστηκε στο 21,9% το 2018. Τα αντίστοιχα μεγέθη για την Τουρκία ήσαν 4,4% και 8,7%. Η διαφορά των 6,7 ποσοστιαίων μονάδων του 1970 έγινε 13,2 ποσοστιαίες μονάδες το 2018.

Προοπτικά, οι εκτιμήσεις είναι ότι το 2050 ο πληθυσμός στην Ελλάδα και Τουρκία, αντίστοιχα, θα είναι 8,9 και 104,6 εκατομμύρια, δηλαδή η διαφορά θα έχει αυξηθεί στα 96 εκατομμύρια σχεδόν. Τα ποσοστά των ηλικιών πάνω από 65 ετών θα είναι, αντίστοιχα, 20,1% και 36,5% του συνόλου, με τη διαφορά να έχει επιδεινωθεί σε βάρος της Ελλάδας.

Τα παραπάνω δεδομένα υποδηλώνουν μια τεράστια ανατροπή σε έναν παράγοντα που επηρεάζει κάθε κρίσιμο οικονομικό, κοινωνικό και πολιτικό μέγεθος κάθε χώρας, και αναπόφευκτα, άμεσα ή έμμεσα, και τις ισορροπίες μεταξύ των δύο χωρών. Η σημασία των αλλαγών αυτών δεν πρέπει να αναζητηθεί απλοϊκά σε μια πιθανή πολεμική αντιπαράθεση ανθρώπινων πληθυσμών, αλλά στη δημιουργία ενός συνδυασμού εθνικής ιδεολογίας με περιφερειακές ηγεμονικές βλέψεις, δυνατότητες επιρροής στο γεωπολιτικό περιβάλλον και προσφοράς συμμαχιών έναντι ανταλλαγμάτων σε τρίτες δυνάμεις. Το πληθυσμιακό στοιχείο δεν είναι μηχανισμός πολεμικής αντιπαράθεσης. Είναι μηχανισμός δημιουργίας ισχύος και πηγή πίεσης στο πολιτικό σύστημα.

Η επίδραση μιας τέτοιας αλλαγής δεν εκδηλώνεται βραχυπρόθεσμα, επηρεάζει όμως σταδιακά τις στρατηγικές θεωρήσεις, τους υπολογισμούς, τις βλέψεις, τις πολιτικές προσδοκίες, τις γενικότερες πολιτικές επιλογές κάθε παίκτη, αλλά και τις αντιδράσεις τρίτων συμμαχικών ή άλλων χωρών στον γεωπολιτικό περίγυρο, τα πλεονεκτήματα και τις αδυναμίες κάθε χώρας της περιοχής και, γενικότερα, τους συσχετισμούς δύναμης.

Μπορεί βέβαια κανείς να θεωρήσει, ότι ο πληθυσμιακός παράγοντας δεν παίζει κανένα ρόλο σε θέματα εδαφικής ακεραιότητας και άσκησης κυριαρχίας. Πράγματι, το διευρυνόμενο πληθυσμιακό χάσμα από μόνο του δεν οδηγεί αναγκαστικά τις μελλοντικές σχέσεις των δύο χωρών σε κάποια άμεση αρνητική εξέλιξη. Εχουμε πολλά παραδείγματα μικρών χωρών που παρά το μέγεθός τους απολαμβάνουν ιδιαίτερη ασφάλεια και σταθερότητα στο διεθνές σύστημα. Αυτό όμως δεν ισχύει απόλυτα και δεν ξέρω αν ισχύει και για εμάς. Επιπλέον, ο παράγοντας «δύναμη» παίζει διαφορετικό ρόλο σε καταστάσεις στις οποίες υπάρχουν διασυνοριακές διενέξεις, αμφισβητήσεις ή εντάσεις και διαφορετικό όταν έχουν εμπεδωθεί μακροχρόνιες σταθερές ισορροπίες. Επίσης, έχει διαφορετική επίδραση όταν στην πορεία του μακρού χρόνου προκύπτουν απρόβλεπτες στιγμές στις οποίες αποσταθεροποιούνται εμπεδωμένες γεωπολιτικές συνθήκες και αμφισβητούνται τα εκάστοτε δεδομένα. Προφανώς, οι σημερινές εξελίξεις δεν έχουν άμεση σχέση με τα παραπάνω. Τα δημογραφικά δεν επηρεάζουν τις σημερινές εξελίξεις. Ωστόσο, θα ήταν προβληματικό να θεωρήσει κανείς ότι μακροχρόνια το πληθυσμιακό ή το οικονομικό βάρος μιας χώρας είναι αδιάφορο για τη διεθνή θέση της και την έκβαση πιθανών διεκδικήσεων ή εντάσεων μεταξύ δύο χωρών. Αν οι μακροχρόνιες διαστάσεις των προβλημάτων παραμερίζονται μονίμως για χάρη των βραχυπρόθεσμων, η χώρα και η πολιτική βρίσκεται σταθερά εγκλωβισμένη σε λιγότερες επιλογές.

Το δημογραφικό δεν έχει σημασία μόνο για τις ισορροπίες με την Τουρκία. Είναι καθοριστικό για την ανάπτυξη, τις επενδύσεις, την αποταμίευση, τα δημοσιονομικά, το ασφαλιστικό, το βιοτικό επίπεδο, και πολλά άλλα κρίσιμα οικονομικά και κοινωνικά μεγέθη που λειτουργούν ήδη καταλυτικά για τη χώρα μας. Από γενικότερη οπτική, το πληθυσμιακό είναι ένα από τα πιο κρίσιμα προβλήματα για την ίδια την υπόσταση και το μέλλον της χώρας, με πολλαπλές προεκτάσεις. Μια κοινωνία που δεν μπορεί ούτε καν να αναπαραχθεί κινείται σε τροχιά αποδυνάμωσης. Οι περισσότερες χώρες έχουν μια δημογραφική πολιτική, εξού και δεν βρίσκονται στο σημείο που έφτασε η Ελλάδα. Το πρόβλημά μας είναι τετραπλό: το βάρος των μεγάλων ηλικιών αυξάνει σε εκρηκτικά επίπεδα σε σχέση και με όλες τις χώρες της Ευρώπης, ο δείκτης γεννητικότητας μειώνεται επίσης δραματικά, η μετανάστευση οδηγεί σε συνεχή συρρίκνωση του παραγωγικού δυναμικού, και οι κυβερνήσεις έχουν οδηγήσει τη συντριπτική πλειοψηφία του πληθυσμού ηλικίας πάνω από 60 ετών στο περιθώριο της απασχόλησης, αφαιρώντας κάθε δυνατότητα της κοινωνίας να ωφεληθεί από τη συμμετοχή τους στην παραγωγική διαδικασία.

Αναμφισβήτητα, ένα υψηλό ποσοστό γήρανσης εγείρει το πρόβλημα, ότι μεγαλύτερες ηλικίες έχουν μικρότερη ευελιξία στο να ανταποκριθούν σε νέες συνθήκες, είναι πιο συντηρητικές απέναντι σε νέες αξίες και αντιλήψεις και έχουν μεγαλύτερη προσήλωση σε γνώσεις τις οποίες ήδη κατέχουν, αλλά μπορεί να μην ισχύουν πλέον. Από την άλλη πλευρά, απασχολούμενοι μεγαλύτερης ηλικίας έχουν εμπειρίες, γνώσεις και δεξιότητες, οι οποίες δεν μπορούν εύκολα να συντρέχουν σε νεότερες ηλικίες. Από την άποψη αυτή, αποτελούν ένα διακριτό κεφάλαιο για την κοινωνία, η αξιοποίηση όμως του οποίου εξαρτάται από τις πολιτικές που εφαρμόζονται.

Οι σχέσεις Ελλάδας – Τουρκίας θα εξελίσσονται στον βραχύ και στον μακρύ χρόνο σε απρόβλεπτες τροχιές. Θα εμπεριέχουν αβεβαιότητες, διακυμάνσεις, καλύτερες και χειρότερες στιγμές, που θα παράγουν διαφορετικά αποτελέσματα, ανάλογα με τους συνδυασμούς της συγκυρίας. Παράγοντες, όπως το δημογραφικό και η οικονομία δεν αλλάζουν όποτε αντιληφθεί κανείς τη σημασία τους. Εχουν μακροχρόνια και διαρθρωτική διάσταση. Ετσι, σήμερα, η στρατηγική μας δεν μπορεί παρά να στηριχθεί στην πραγματικότητα που έχουμε. Τα θετικά στοιχεία είναι ότι, πρώτον, πολλά από όσα λέγονται ή γράφονται, τελικά, δεν μετράνε, δεύτερον, δεν φτάσαμε ακόμα σε κρίσιμες ώρες και, τρίτον, έχουμε δυνάμεις που μπορούν να πάρουν αποφάσεις σταθμίζοντας την πραγματικότητα με κριτήρια τα εθνικά μας συμφέροντα, το Διεθνές Δίκαιο και τον πραγματισμό.

Ο Τάσος Γιαννίτσης είναι ομότιμος καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών, π. υπουργός