Τραγούδια {CR}της άγνωστης Θεσσαλονίκης

Είχα συναντήσει τον Αλμπέρτο Ναρ το 1999 ως τελοιόφοιτος του Τμήματος Δημοσιογραφίας & ΜΜΕ για λογαριασμό του σαββατιάτικου ενθέτου των ΝΕΩΝ «Ζω στη Θεσσαλονίκη» (με την παραίνεση της εκλιπούσης πλέον καθηγήτριάς μου Δανάης Χατζόγλου). «Θα σου πει τα πάντα για τη Θεσσαλονίκη. Κυρίως αυτά που δεν θα γνωρίζεις». Μου είπε όντως πολλά – που προφανώς δεν γνώριζα. Για το στρώμα της εβραϊκής μνήμης που δεν μπορεί να καταποντιστεί σε πείσμα της εξοντωτικά ανιαρής ιστορίας. Για την πυρίκαυστη ζώνη και για τα σεφαρδίτικα. Ηταν τότε που αναζήτησα τραγούδια στα δισκοπωλεία της Εγνατίας; Αυτό δεν το θυμάμαι καθαρά. Κράτησα όμως το αποτύπωμα εκείνης της συνέντευξης που είχε δοθεί για τη στήλη «Η γειτονιά μου». Ο ίδιος είχε γεννηθεί σ’ ένα μεσοπολεμικό τριώροφο στη συμβολή της Εγνατίας με την Αντιγονιδών, όπως αναφέρει και στο αυτοβιογραφικό αφήγημα «Δραπέτης από τότε», εκεί όπου βρισκόταν το επιπλάδικο του πατέρα του («στην οδό Φιλίππου, περίπου στο σημείο που διασταυρώνεται με την οδό Βενιζέλου»).

Για τον γιο σεφαραδιτών Εβραίων, επιζώντων του Ολοκαυτώματος, και μετέπειτα ερευνητή της ιστορίας των θεσσαλονικιών Εβραίων, η πόλη υπήρξε πάντοτε ένα παλίμψηστο από στρώματα αναμνήσεων, όπως όλες οι μεγάλεις πόλεις της ιστορίας. «Θεσσαλονίκη, φιλώ το χώμα σου και προχωρώ. Κι ας είσαι τόσο σκληρή για όσους επιμένουν να θυμούνται… Είσαι δική μου και είμαι δικός σου. Κι έτσι μαζί σου την κρυμμένη μου συνείδηση ψηφίδα με ψηφίδα ανιχνεύω…» έγραφε στο «Η πόλη μου, οι ρίζες μου». Κι αλλού για τον εαυτό του: «Είσαι ο γόνος ο στερνός μιας προσφυγιάς που άραξε στον τόπο αυτό με την ψυχή στο στόμα (…) ήσουν ανάμεσα στους ξεκληρισμένους της Ιταλίας και της Ιβηρικής, τη νέα Ιερουσαλήμ θεμελιώνοντας, που φάνταζε στις ακτές του Θερμαϊκού να ξαναγεννιέται».

Το ειδικό ενδιαφέρον του Αλμπέρτου Ναρ για τον μουσικό πλούτο των σεφαραδίτικων τραγουδιών – ο οποίος ζωντανεύει έτσι κι αλλιώς στις μελέτες και τα άρθρα του – θυμίζει η νέα τρίγλωσση έκδοση «Θυμάμαι» (IANOS, σε επιμέλεια του Λέοντα Ναρ, ελληνικά, αγγλικά, ισπανοεβραϊκά), με CD όπου επιζώντες του Ολοκαυτώματος τραγουδούν σεφαραδίτικα. Οι 22 ηχογραφήσεις μάλιστα προέρχονται από το μουσικό αρχείο του Α. Ναρ, το οποίο έχει δωρηθεί από την οικογένειά του στο Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο του Μορφωτικού Ιδρύματος της Εθνικής Τραπέζης (ΕΛΙΑ – ΜΙΕΤ) στη Θεσσαλονίκη το 2011.

«Καθώς θα τριγυρνάς, θα αντικρίσεις / το Γεντί Κουλέ ζωσμένο από ψηλά τοιχία / Εκεί στη φυλακή για σένα είμαι δεμένος / και στο μπουντρούμι κλαίω απελπισμένος / Μου στέρησαν το φως και υποφέρω / και το θάνατο, κορίτσι μου, τον βλέπω να πλησιάζει / Εγώ είμαι στη φυλακή, εσύ μες στα λουλούδια / Πονάει η καρδιά μου, θέλω να κλάψεις / Ελα από το Γεντί Κουλέ μια βόλτα / να δεις πόσο χάλια περνάω». Αυτοί είναι οι πρώτοι στίχοι που ακούει ο ακροατής με τον Δαβίδ Σαλτιέλ να ερμηνεύει το «Γεντί κουλέ», από την κατηγορία των σεφαραδίτικων που, σύμφωνα με τη χειρόγραφη σημείωση του Α. Ναρ, «πλησιάζουν το ρεμπέτικο». Οι άλλες δύο είναι εκείνα που δανείστηκαν τη μελωδία από ρεμπέτικα και τα λαϊκά τραγούδια για το Ολοκαύτωμα. «Τούτα τα τραγούδια τα ‘λεγαν ως προχθές στη Σαλονίκη οι κοπέλες, καθώς συγύριζαν την κάμαρά τους, οι εργάτες στα καπνομάγαζα, οι βαρκάρηδες στο λιμάνι. Και με το πέσιμο της νύχτας, η μελωδία ξεχυνόταν από τα μισόκλειστα παράθυρα, απλωνόταν στα κακοτράχαλα καλντερίμια, αγκάλιαζε τη γειτονιά ολάκερη. Μανάδες που νανούριζαν τα μικρά τους, παλικάρια που παίνευαν της αγαπημένης τους τα κάλλη, λεβέντες που έπνιγαν τον καημό τους στο κρασί, κάποια κορίτσια που σιγοψιθύριζαν τους μύχιους πόθους της καρδιάς τους, κάποια γερόντια στο πλατύσκαλο που αναμετρούσαν το βάρος της μέρας που ξεψυχούσε». Αυτά έγραφε ο Ναρ το 1985 στο βιβλίο «Οι Συναγωγές της Θεσσαλονίκης – Τα τραγούδια μας» (έκδ. Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης, με πρόλογο του Γιώργου Ιωάννου, απ’ τον οποίο ήταν διαχρονικά επηρεασμένος ως προς το ύφος).

Η ΑΠΕΡΓΙΑ ΤΟΥ 1936. Τα τραγούδια που περιλαμβάνονται στο CD είναι ψηφίδες από την εν πολλοίς άγνωστη μουσική ιστορία της Θεσσαλονίκης. Ο «Αγιος Βασίλης κουμαρτζής», όπου τραγουδαέι η Μπιενβενίδα Μάνο, είναι ηχογράφηση, οι στίχοι της οποίας περιγράφουν την απεργία των καπνεργατών το 1936 («Οι καπνεργάτες απεργήσανε / γιατί είχε πείνα / Δε γράφεται με μολύβι ούτε / με πένα»). Το «Los ocho dias de hupa» (Οι οκτώ μέρες μετά τον γάμο) είναι η σεφαραδίτικη εκδοχή του «Μικρός αρραβωνιάστηκα» του Βαμβακάρη, ενώ το «A los banjikos de la mar» του τραγουδιού «Στο Φάληρο που πλένεσαι». Η «Νύφη και η θάλασσα» βέβαια (La galana y la mar) είναι τραγούδι του γάμου, το οποίο ακουγόταν κατά το τελετουργικό μπάνιο της νύφης. Η συμβίωση των ορθόδοξων με τους εβραίους, εξάλλου, σημειώνει ο Λέων Ναρ στην εισαγωγή, «ενέπνευσε και πολλούς λαϊκούς συνθέτες, γι’ αυτό άλλωστε υπάρχουν ελληνικά λαϊκά τραγούδια τα οποία έχουν εβραίους ήρωες: ο “Μποχώρης”, για παράδειγμα (σ.σ.: το No 17 του CD με τον Ιακώβ Χαλέγουα), είναι λέξη εβραϊκής προέλευσης που σημαίνει “πρωτότοκος γιος”. Τόσο στην ελληνική όσο και στη σεφαραδίτικη εκτέλεση που ακούμε στην πασίγνωστη μελωδία του περασμένου αιώνα, περιγράφεται το κόλπο που έστησαν οι μάγκες του λιμανιού στον αφελή Εβραίο Μποχώρη για να του πάρουν τα λεφτά».

Οι 22 ηχογραφήσεις προέρχονται από το σύνολο του αρχείου, το οποίο αριθμεί 46 κασέτες ήχου και τραγούδια σε πέντε γλώσσες: λαντίνο, εβραϊκά, αραμαϊκά, ελληνικά και τουρκικά. «Ο ανά χείρας δίσκος», σημειώνει στον πρόλογο ο εξαιρετικός μουσικολόγος μας Νίκος Ορδουλίδης, «αποτελεί έναν φόρο τιμής στη συνολικότερη προσπάθεια του Αλμπέρτου Ναρ να διασώσει την πραγματικότητα της πόλης του. Αποτελεί, επίσης, σημείο αναφοράς για την οικοδόμηση της ιστοριογραφίας της Θεσσαλονίκης… Η πόλη, η οποία οδηγήθηκε (μάλλον, της επιβλήθηκε) να κρύψει καλά το παρελθόν της, συχνά παρουσιάζεται ως μήτρα μουσικών. Κρίνοντας λοιπόν από την ανυπαρξία έρευνας και εκδόσεων, τίθεται το εξής ερώτημα: Η πόλη γεννάει μουσικούς και μουσικές αλλά δεν θέλει να μιλάει γι’ αυτούς και γι’ αυτές;».