Μνημεία και δημόσιος χώρος

Τι είναι μνημείο; Τι τιμάμε με αυτό; Γιατί το τιμάμε; Τι ιστορίες αφηγείται ένα μνημείο; Πώς τις αφηγείται; Ποια είναι η σχέση του με την κοινότητα; Τι ρόλο διαδραματίζει στην καθημερινότητά της και πώς αλληλεπιδρά η κοινότητα με αυτό; Τι σηματοδοτεί το μνημείο για το συλλογικό φαντασιακό; Ποια η σχέση μνημείου και δημόσιου χώρου; Και τι συμβαίνει όταν η κοινότητα δεν είναι μία αλλά πολλές μέσα σε μία, κάποιες εκ των οποίων εξαιρετικά καταπιεσμένες διαχρονικά, και τα μνημεία αφηγούνται την ιστορία μόνο μιας εξ αυτών, εις βάρος της ιστορίας των υπολοίπων;

Αυτά είναι μερικά μόνο από τα ερωτήματα που επανέφερε στην επικαιρότητα η πρόσφατη (και εν εξελίξει) κατακρήμνιση αγαλμάτων και ανδριάντων αμφιλεγόμενων προσωπικοτήτων, ως επί το πλείστον προσώπων που συνδέονται με το αποικιοκρατικό παρελθόν της Δύσης. Δεν ήταν λίγοι εκείνοι που βρήκαν υποκριτικό και ρεβιζιονιστικό το αίτημα τα μνημεία στον δημόσιο χώρο να πάψουν να είναι αποκλειστικά λευκή υπόθεση.

Κατ’ αρχάς το ζήτημα δεν ανέκυψε τώρα, μετά τον άνανδρο φόνο του Τζορτζ Λόιντ. Η συζήτηση, τουλάχιστον στις ΗΠΑ, έχει ανοίξει εδώ και καιρό. Ηδη πριν από τρία χρόνια η πόλη της Νέας Υόρκης είχε ορίσει μια επιτροπή με αποστολή να καταγράψει τα μνημεία της πόλης, να εξεταστεί η σχέση τους με την κοινότητα, και να αποφασιστεί ποια εξ αυτών πρέπει να διατηρηθούν, ποια να μετακινηθούν και ποια να μπουν οριστικά σε κάποια αποθήκη.

Γιατί το έκανε;

Φανταστείτε να ζείτε σε μια χώρα της οποίας η ίδια η γένεση βασίστηκε στην αρπαγή γης, στη γενοκτονία και στη δουλεία, να ζείτε σε αυτήν ως ελεύθεροι πολίτες το 2020, και όπου γυρίσετε το κεφάλι σας να βλέπετε ανδριάντες δουλεμπόρων, γιατρών που χρησιμοποίησαν τη γιαγιά σας ως πειραματόζωο, λευκούς άνδρες με σπαθιά πάνω σε άλογα ή μέσα σε καραβέλες. Σκεφθείτε να ζείτε σε μια χώρα της οποίας το αφήγημα δεν σας συμπεριλαμβάνει, η οποία συστηματικά αποσιωπά (όταν δεν παραχαράσσει) την ιστορική αλήθεια, η οποία αναπαράγει συστημικά τον ρατσισμό και σας καταδικάζει σε αιώνια υπόμνηση του διαγενεακού τραύματος που φέρετε και της υπεροχής, της δόξας των κατακτητών ή ιδιοκτητών των προγόνων σας.

Αλλά πώς γίνεται να κοιτάξεις στο μέλλον χωρίς να ξεριζώσεις τα σύμβολα και τα μνημεία ενός επώδυνου, τραυματικού και συχνά ντροπιαστικού παρελθόντος; Το ζήτημα της μνημειακότητας στον δημόσιο χώρο, και δη μέσα σε πολυπολιτισμικό πλαίσιο όπου η κοινωνική συμβίωση διεξάγεται πλέον με όρους συγκρουσιακούς, είναι ιδιαιτέρως ακανθώδες.

Μόλις πριν από μερικούς μήνες μία από τις πιο σημαντικές σύγχρονες μαύρες αμερικανίδες καλλιτέχνιδες, η Κάρα Γουόκερ, παρουσίασε την καινούργια της δουλειά στην Tate Modern, στο Λονδίνο. Μεγαλωμένη στον αμερικανικό Νότο και έχοντας υποστεί και η ίδια στο πετσί της τον ρατσισμό, η Γουόκερ αφηγείται μέσα από το έργο της την ιστορία της βίας, ιδωμένη όμως αυτή τη φορά από τη μεριά αυτών που την υπέστησαν. Τα πιο εμβληματικά της έργα είναι χάρτινες φιγούρες που δημιουργεί η ίδια και εντάσσει σε μεγαλύτερες συνθέσεις, εμπνευσμένες από τα εικονογραφημένα βιβλία της βικτωριανής Αγγλίας. Οταν της έγινε ανάθεση από την Tate, η Γουόκερ αποφάσισε να στήσει στο αχανές Turbine Hall του μουσείου ένα τεράστιο μνημείο – ένα ανθρώπινο σύμπλεγμα μέσα σε ένα σιντριβάνι – εμπνευσμένο, αυτή τη φορά, από το μνημείο προς τιμήν της βασίλισσας Βικτωρίας μπροστά από τα ανάκτορα του Μπάκιγχαμ. Το ονόμασε Fons Americanus και το θέμα του είναι το διατλαντικό δουλεμπόριο. Κυρίαρχο στοιχείο του, το νερό – όχι όμως πλέον ως οδός ελευθερίας και λύτρωσης αλλά ως οδός διαιώνισης του πόνου και του τρόμου. Υπέγραψε δε το έργο ως Kara Walker, NTY (Not Titled Yet), με γνήσια ειρωνική διάθεση απέναντι στους τιμητικούς τίτλους που απονέμει ακόμα και σήμερα η βρετανική μοναρχία.

Τι κάνει η Γουόκερ; Αλλάζει το αφήγημα. Στήνει δίπλα σε ένα παλιό μνημείο ένα νέο, το οποίο αφηγείται την άλλη μισή ιστορία, αυτήν που δεν θέλουμε να ξέρουμε ή που όντως αγνοούμε. Αυτήν που κάνει ανθρώπους που μέχρι σήμερα ένιωθαν αόρατοι να αισθάνονται ότι τώρα υπάρχει χώρος και για αυτούς.

Είναι επιτακτική ανάγκη να βρεθεί τρόπος οι ιστορίες κάθε κοινότητας να συναντιούνται στον δημόσιο χώρο αντί να καπελώνει η μία την άλλη. Μια κοινότητα δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς το παρελθόν της. Γεγονός. Αλλά άλλο τόσο δεν μπορεί να υπάρξει όταν το πλέον προνομιούχο τμήμα της δεν αφήνει στους υπόλοιπους καμία επιλογή, κανένα ζωτικό χώρο, καθόλου οξυγόνο για να αναπνεύσουν οι ίδιοι και οι ιστορίες τους.

Ο Φοίβος Μπότσης είναι νομικός, συγγραφέας, ειδικός σε θέματα πολιτικής του Πολιτισμού.