Η αντιρατσιστική παγίδα

Ο φόνος του Τζορτζ Φλόιντ κινητοποίησε για μια ακόμη φορά την οργάνωση Black Lives Matter που, με αυτό το κάπως αναχρονιστικό και ηττοπαθές σύνθημα, προσπαθεί να αλλάξει το βλέμμα και τη συμπεριφορά των λευκών έναντι των Αφροαμερικανών. Το εν λόγω κίνημα συμπίπτει, όχι τυχαία, με το Me Too που προσπαθεί να αλλάξει τη συμπεριφορά των ανδρών έναντι των γυναικών. Οι στόχοι αυτοί είναι, περιττό και να το αναφέρει κανείς, απολύτως δίκαιοι και η επίτευξή τους πρέπει να θεωρείται επιτακτική. Enough is enough. Σίγουρα, μια μειοψηφία που σκέφτεται και ζει με τους κώδικες που ίσχυαν πριν από τα μέσα του 20ού αιώνα διαφωνεί – κάθε κοινωνία έχει το ιστορικό της υπόλειμμα· το κατακάθι της.

Αυτή η μειοψηφία δεν θα πεισθεί με αγωνιστικές εκδηλώσεις: την ισότητα στην πράξη (υποτίθεται ότι μιλάμε για «την πράξη», όχι για τη θεωρία ή τη νομοθεσία) προωθεί μόνο η ανατροφή των παιδιών και η γενική παιδεία που μπορούν να μας απαλλάξουν από τον ρατσισμό, τον μισογυνισμό και τα τοιαύτα. Εχει κοινωνική σπουδαιότητα αυτή η μειοψηφία ή πρέπει να την αφήσουμε να ζήσει με τον μισαλλόδοξο και μισανθρωπικό της τρόπο; Η απάντηση εξαρτάται από το πόσο μεγάλη είναι κι από το αν οι επιμέρους διαστροφές των κινημάτων ισότητας μπορούν να οδηγήσουν σε αντίθετο αποτέλεσμα: στην όξυνση των διαφορών και της εκατέρωθεν δυσπιστίας ή και απέχθειας.

Μερικοί διαμαρτύρονται διότι, μέσα στη φούρια των κινημάτων, σημειώνονται βίαια επεισόδια: λεηλασίες, περιύβριση αρχής, βανδαλισμοί. Αλλά είναι αναπόφευκτα όταν πρόκειται για πλήθη: η ατομική ευθύνη  διαχέεται και οι κανόνες καταλύονται. Το μείζον πρόβλημα με τα κινήματα τύπου Black Lives Matter δεν είναι η παράπλευρη βία· είναι η ιδεολογική τους εκτροπή, η απλοϊκότητά τους, η δημαγωγία που τα διέπει.

Τα αντιρατσιστικά κινήματα καταργούν τη φυλετική αχρωματοψία, μια μακρά και επίπονη διαδικασία που εξασφαλίζει ισότητα και δικαιοσύνη. Οταν στον δημόσιο λόγο εισάγεται ο παράγοντας της φυλής, το πρόβλημα του παρελθόντος – όταν οι άνθρωποι δεν ήξεραν τίποτα ούτε για τη βιολογία, ούτε για τη δημοκρατία – αναζωπυρώνεται και τοποθετείται σε μια θέση που δεν αξίζει. Αντί ο ορίζοντάς μας να είναι κοινωνίες όπου δεν προσέχουμε το χρώμα του δέρματος ή το σχήμα των ματιών (ούτε την ιστορία και το πολιτισμικό βάρος που ίσως εμπεριέχουν), δημιουργούμε μια συνθήκη πολλαπλών διαχωρισμών με βάση εξωτερικά χαρακτηριστικά χωρίς καμιά κοινωνική σπουδαιότητα. Κι αντί οι άνθρωποι να εκτιμώνται με βάση τη συμπεριφορά τους στην άσκηση των κοινωνικών τους ρόλων, τείνουμε να τους εκτιμάμε με βάση τα σωματικά τους γνωρίσματα και την ιστορία των προγόνων τους. Αν είναι «μαύροι» τους βλέπουμε ως απογόνους σκλάβων· αν είναι «λευκοί» ως απογόνους αποικιοκρατών και δουλοκτητών – αυτό το φιλοσοφικό σφάλμα επισύρει συμπλέγματα κατωτερότητας, ενοχή και εχθρότητα. Προπάντων, αναδεικνύει μια «διαφορά» που δεν υπάρχει.

Ο αντιρατσισμός στηρίζεται στη μισανθρωπική ιδέα της «διαφορετικότητας». Τι σημαίνει αυτό: με λίγα λόγια, σημαίνει ότι ο λευκός ετεροφυλόφιλος άνθρωπος είναι το πρότυπο από το οποίο όλοι οι άλλοι «διαφέρουν» και «παρ’ όλ’ αυτά» καλείται να τους σέβεται. Δηλαδή ο δυτικός άνθρωπος αναγνωρίζει, με περισσή γενναιοδωρία, τη «διαφορετικότητα» από τον εαυτό του. Πρόκειται για υποκρισία και ταυτοχρόνως για διαστροφή που συνδυάζεται με την ιδεολογία της παρακμής την οποία προωθούν η Αριστερά και η Ακροδεξιά: αντί να αναγνωρίζουμε τα βήματα που έχουμε κάνει, περιγράφουμε το παρόν ως ολοένα χειρότερο από το παρελθόν – και τον δυτικό άνθρωπο όλο και πιο ένοχο.

Οι αντιρατσιστές ανιχνεύουν «ρατσισμό» ακόμα κι όπου δεν υπάρχει. Είναι ρατσιστικό σύμβολο ο Μπαρμπα-Μπεν με το ρύζι; Είναι ρατσιστική η «λευκαντική» κρέμα που απευθύνεται σε ανθρώπους με ήδη λευκό δέρμα και δεν έχει παρασκευαστεί για να ασπρίσει τις αποχρώσεις του σοκολατί; Οι σταρ του Χόλιγουντ, που είναι διάσημοι επειδή έχουν αφιερώσει τη ζωή τους στο να γίνονται αρεστοί, ζητούν δημοσίως συγγνώμη διότι ίσως, κάπου, κάποτε, έπαιξαν ρόλο με «ρατσιστικές» προεκτάσεις. Ετσι, αντί να χαιρόμαστε που οι κοινωνίες έχουν διανύσει τον μακρύ δρόμο από τις ρατσιστικές προκαταλήψεις του παρελθόντος μέχρι την ευρεία δημοκρατία του σήμερα, ασχολούμαστε με ομάδες πολιτικού και κοινωνικού περιθωρίου, με τον συρφετό της λευκής υπεροχής ο οποίος αν και ανέδειξε, εμμέσως, έναν ανόητο αμερικανό πρόεδρο, παίζει πολύ μικρό ρόλο στην αμερικανική καθημερινότητα. Οσο για την ευρωπαϊκή καθημερινότητα, όποιος κάνει λόγο για συστηματικό ρατσισμό, είτε δεν έχει επαφή με τον σύγχρονο κόσμο, είτε ζει σ’ ένα δικό του, περιθωριακό, χώρο γεμάτο «λευκούς» ρατσιστές, αλλά περιέργως χωρίς ρατσιστές άλλης φυλής.

Τα αντιρατσιστικά κινήματα – οι αριστεροί και φυλετικοί εθνικιστές – πασχίζουν να μας πείσουν ότι ο ρατσισμός επιδεινώνεται: δεν ισχύει, ούτε θα μπορούσε να ισχύει. Εξάλλου, όταν μια έμμονη ιδέα τοποθετείται στο κέντρο των κοινωνικών κινημάτων, τείνουμε να ξεχνάμε τα υποκείμενα προβλήματα: στην περίπτωση των ΗΠΑ, το πρόβλημα της δημόσιας παιδείας (το οποίο επιβραδύνει την παρ’ όλ’ αυτά αλματώδη πρόοδο των Αφροαμερικανών), το πρόβλημα της οπλοφορίας (που επιτείνει την αστυνομική βία), το πρόβλημα της εδαφικής διαίρεσης (που αν και ταξική, συντηρεί μια μορφή γκετοποίησης). Οταν κρατάς σφυρί, βλέπεις παντού καρφιά: έτσι, εξισώνονται όλες οι περιπτώσεις κοινωνικής αδικίας (που αποδίδονται, λανθασμένα, στη φυλή) και, πιο συγκεκριμένα, όλες οι περιπτώσεις αστυνομικής θηριωδίας (υπενθυμίζω ότι η υπόθεση του Φέργκιουσον διαφέρει από εκείνη της Μιννεάπολης). Αλλά ανάγοντας όλες τις κοινωνικές πράξεις στα φυλετικά ζητήματα ή ερμηνεύοντας όλες τις προσωπικές και συλλογικές αποτυχίες μέσω του ρατσισμού (ή άλλων διακρίσεων: ανδρικής κυριαρχίας, ομοφοβίας) διαιωνίζουμε τόσο τις αποτυχίες όσο και τις διακρίσεις. Το στοίχημα των δημοκρατικών κοινωνιών δεν μπορεί να κερδηθεί μέσω του κατατεμαχισμού τους σε χωριστές κοινότητες που «διαφέρουν» από τις υπόλοιπες ή που θεωρούν τον εαυτό τους θύμα των υπολοίπων. Οι δημοκρατικές κοινωνίες δεν συντίθενται από θύτες και θύματα· συντίθενται από πολίτες με δικαιώματα και υποχρεώσεις.