Τα Συντάγματα {LF}του Αγώνα

^«Επαναστατικά Συντάγματα» ή «Συντάγματα του Αγώνα» ονομάζονται τα τρία Συντάγματα (Επίδαυρος 1822, Αστρος 1823, Τροιζήνα 1827) που καταρτίστηκαν κατά την περίοδο του Αγώνα της Ανεξαρτησίας

Ενα πρώτο χαρακτηριστικό τους εντοπίζεται στις κοινές ιδεολογικές τους καταβολές. Το περιεχόμενο των Συνταγμάτων του Αγώνα διαμορφώθηκε υπό την καθοριστική επιρροή των ιδεών του Διαφωτισμού, της προστασίας των ατομικών ελευθεριών, των εθνικών διεκδικήσεων και του συνταγματισμού. Αρκεί μόνο να αναφερθεί ότι στην Α’ Εθνοσυνέλευση της Επιδαύρου συμμετείχε ο ιταλός φιλελεύθερος καρμπονάρος Vincenzo Gallina, ο οποίος έθετε υπόψη των μελών της Εθνοσυνέλευσης τα κυριότερα συνταγματικά κείμενα της εποχής.

Στο επίκεντρο των Συνταγμάτων του Αγώνα βρίσκεται ο φιλελεύθερος χαρακτήρας τους. Τα επαναστατικά Συντάγματα κατοχύρωναν μια σειρά από δικαιώματα, όπως την ελευθερία του Τύπου, την πρόσβαση στην εκπαίδευση και το απαραβίαστο της ιδιοκτησίας. Οι πιο πρωτοποριακές διατάξεις για την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων απαντώνται στο Σύνταγμα της Τροιζήνας, το οποίο θέσπιζε το τεκμήριο αθωότητας του κατηγορουμένου, την απαγόρευση επιβολής διπλής ποινής για το ίδιο αδίκημα και την απαγόρευση της αναδρομικότητας των νόμων γενικώς (και όχι μόνο των ποινικών νόμων). Η ελευθερία ήταν η «μία όψη του νομίσματος». Η άλλη όψη ήταν η αρχή της ισότητας που ομοίως κατοχυρωνόταν στα επαναστατικά Συντάγματα σε διάφορες εκφάνσεις της, αποδεικνύοντας ότι η σχέση μεταξύ ελευθερίας και ισότητας είναι συμπληρωματική και όχι αντιθετική.

Εάν μπορεί να αναδειχθεί μια αρνητική πτυχή των επαναστατικών Συνταγμάτων, αυτή είναι η αμοιβαία δυσπιστία μεταξύ των θεσμικών οργάνων. Το στοιχείο αυτό αντανακλά τη διχόνοια και τις εμφύλιες διαμάχες της περιόδου. Στο πλαίσιο αυτό, τα δύο πρώτα επαναστατικά Συντάγματα καθιερώνουν τη δυαρχία «Βουλευτικού» και «Εκτελεστικού». Το ένα όργανο εξαρτάται από το άλλο και κανένα από τα δύο δεν μπορεί να δράσει αυτοτελώς. Η αμοιβαία αυτή δυσπιστία καθίσταται ιδιαίτερα εμφανής στη ρύθμιση του Συντάγματος της Επιδαύρου, σύμφωνα με την οποία: «Είναι απολύτως απηγορευμένον εις το Βουλευτικόν σώμα να συγκατατεθή εις οποιανδήποτε συνθήκην, σκοπόν έχουσαν την κατάργησιν της πολιτικής του Εθνους υπάρξεως· αν μάλιστα αναφανή, ότι το Εκτελεστικόν σώμα περιεπλέχθη εις τοιαύτας παρανόμους συνθήκας, το Βουλευτικόν σώμα χρεωστεί να κατηγορήση τον Πρόεδρον, και μετά τον έλεγχον αυτού να κηρύττη προς το Εθνος έκπτωτον του επαγγέλματός του».

Μια λιγότερο γνωστή πτυχή των επαναστατικών Συνταγμάτων είναι ο δημοκρατικός τρόπος κατάρτισής τους. Μπορεί οι Συνελεύσεις που τα κατήρτισαν να μην ήταν απόλυτα αντιπροσωπευτικές, και τα τρία όμως Συντάγματα καταρτίστηκαν με μια διαδικασία που δεν εξασφάλιζε μόνο την ελεύθερη διατύπωση των διαφόρων απόψεων αλλά διακρινόταν και για τον ορθολογικό της χαρακτήρα.  Ο Κανονισμός της Εθνικής Νομοδοτικής Συνέλευσης της Επιδαύρου της 20^ης Δεκεμβρίου 1821 είναι ιδιαίτερα διδακτικός, ακόμη και σήμερα, για το πώς θα πρέπει να διεξάγεται ο διάλογος: Το μέλος της Εθνοσυνέλευσης «χρεωστεί… να ζητήση προτού τον λόγον από τον πρόεδρον μετά την παύσιν του προμιλούντος· … …Εκαστον των μελών χρεωστεί να προσέχη εις την διατρέχουσαν ομιλίαν και να μην ομιλή ιδιαιτέρως εις τρόπον ενοχλητικόν προς την Συνέλευσιν. … Κανένα από τα μέλη δεν δύναται να διακόψη τον λόγον του άλλου, και αν φαίνεται άτακτος· μόνος ο πρόεδρος παρατηρεί προς τον ομιλούντα ή την παρεκτροπήν ή την αταξίαν».

Συμπερασματικά, η σημασία των Συνταγμάτων του Αγώνα για την ελληνική συνταγματική ιστορία υπήρξε καθοριστική. Με αυτά ξεκινάει το «ταξίδι» στον ελληνικό συνταγματισμό. Και ναι μεν τα επαναστατικά Συντάγματα σε μεγάλο βαθμό δεν εφαρμόσθηκαν, παρ’ όλα ταύτα (και) μέσω αυτών ο ελληνικός λαός διαπαιδαγωγήθηκε σε ένα φιλελεύθερο και δημοκρατικό πνεύμα (βλ. λ.χ. την πρωτοποριακή κατοχύρωση της σχεδόν καθολικής ψηφοφορίας μόλις το 1844), αποδεικνύοντας ταυτόχρονα και τον παιδαγωγικό χαρακτήρα των συνταγματικών κειμένων.

Ο Σπύρος Βλαχόπουλος είναι καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου Νομικής Σχολής ΕΚΠΑ