Περί του νομοσχεδίου για την εκπαίδευση (3)

Υπάρχουν πολλά ζητήματα πολιτισμού και διαγωγής του πολίτη που δεν μπορεί να λύσει κανένα νομοσχέδιο: ο νόμος μπορεί μόνο να περιορίσει τις παρεκτροπές της ανθρώπινης φύσης η οποία σε πολλές περιπτώσεις παραμένει ευτελής. Εδώ, χωρίς να έχω μεγάλες προσδοκίες, εκθέτω συνοπτικά κάποιες προτάσεις για την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση: ο ορίζοντάς μας, το επαναλαμβάνω, πρέπει να είναι η μείωση των ανισοτήτων· όχι ο εκμηδενισμός τους αλλά η εξασφάλιση ίσων ευκαιριών για όλους. Η εμπειρία της παιδείας από το 1974 είναι το αντιπαράδειγμα· σχεδόν όλα όσα συνέβησαν ήταν λανθασμένα. Και ο εφιάλτης είναι όσα συμβαίνουν τον τελευταίο καιρό στις ΗΠΑ, εν πολλοίς ως συνέπειες της πλημμελούς και άνισης αμερικανικής εκπαίδευσης. Στα προηγούμενα αρθρίδια αναφέρθηκα στη διάρκεια της σχολικής χρονιάς και στις μεθόδους διδασκαλίας που παραμένουν αναχρονιστικές και αναποτελεσματικές. Να μερικά ακόμα προβλήματα που χρονίζουν και που κακοφορμίζουν.

Το πρώτο είναι η κατάρτιση και η αξιολόγηση των εκπαιδευτικών. Στις περισσότερες ανεπτυγμένες χώρες η κατάρτιση χωρίζεται σε αρχική και δια βίου. Στο πλαίσιο της αρχικής κατάρτισης, στις μισές χώρες, οι εκπαιδευτικοί μπορούν να επιλέξουν αν θα εξειδικευτούν μέσω της ταυτόχρονης οδού -η οποία περιλαμβάνει ολοκληρωμένη εργασία στο γνωστικό αντικείμενο διδασκαλίας (μαθηματικά, γλώσσα, χημεία κτλ) και επαγγελματική επιμόρφωση- ή μέσω της διαδοχικής οδού κατά την οποία η επαγγελματική κατάρτιση έπεται της μελέτης του αντικειμένου. Σε 15 ευρωπαϊκές χώρες, ελάχιστο επίπεδο για τα προγράμματα κατάρτισης είναι το πτυχίο ανώτατης εκπαίδευσης, ενώ σε 17 χώρες απαιτείται οπωσδήποτε μεταπτυχιακό δίπλωμα μετά από τουλάχιστον μονοετή ή διετή φοίτηση. Η ελάχιστη διάρκεια των προγραμμάτων αυτών είναι συνήθως έξι χρόνια: αντιθέτως, στην Ελλάδα μπορεί κανείς να διοριστεί στο σχολείο μετά από τέσσερα χρόνια σε ένα ΑΕΙ, αν και πράγματι οι νεότερες γενιές εκπαιδευτικών αναζητούν κάτι περισσότερο. Έτσι κι αλλιώς, πέρα από γνώση του αντικειμένου τους (την οποία συχνά δεν επιτυγχάνουμε στα ελληνικά ΑΕΙ), οι υποψήφιοι εκπαιδευτικοί πρέπει να μάθουν πώς να διδάσκουν, πώς να διαχειρίζονται τα προβλήματα της μάθησης, της διαγωγής, της κοινωνικής συνύπαρξης, της εφαρμογής του νόμου στο σχολικό περιβάλλον. Θεωρητικά, αυτή η διαδικασία περιλαμβάνει σπουδές (ψυχολογία, παιδαγωγική, και θεωρία της διδασκαλίας) καθώς και πρακτική εξάσκηση στα σχολεία, κατά την οποία έχει νόημα να περιλαμβάνεται παρατήρηση και αξιολόγηση της διδασκαλίας από στελέχη της παιδείας.

Στις περισσότερες χώρες χρειάζεται περίπου ένας χρόνος επαγγελματικής κατάρτισης πέραν των σπουδών -βασικών και ειδικών- που αποτελεί το μεταβατικό στάδιο το οποίο οδηγεί στο επάγγελμα του εκπαιδευτικού. Κοντολογίς, στις περισσότερες χώρες δεν ρίχνουμε τους καθηγητές στη σχολική τάξη όπως τους πρώτους χριστιανούς στην αρένα με τα λιοντάρια. Έχει μεγάλη σπουδαιότητα οι καθηγητές να νιώθουν έτοιμοι, να νιώθουν αυτοπεποίθηση: πράγματι, υπάρχουν άνθρωποι, υπάρχουν εκπαιδευτικοί, που νιώθουν αυτοπεποίθηση χωρίς να διαθέτουν το αντίστοιχο υπόβαθρο. Γι’ αυτό και για πολλούς άλλους λόγους θα βοηθούσε όλους τους ενδιαφερομένους αν σε κάθε σχολείο υπήρχε ο «σύμβουλος» -ένας ευεργετικός θεσμός τον οποίον στην Ελλάδα ροκανίσαμε- ο οποίος, ως εμπειρότερος και σοφότερος, θα λύνει διοικητικά, πειθαρχικά, διδακτικά προβλήματα μαθητών και καθηγητών. Όλοι έχουμε ανάγκη από μια μορφή αυθεντίας, ουδετερότητας και δικαιοσύνης στον χώρο της εργασίας.

Η συζήτηση περί κατάρτισης, η οποία συνδέεται με εκείνη περί αξιολόγησης, είναι μακρά μολονότι αν ήμασταν λογικοί δεν θα εκτυλισσόταν με τα γνωστά ξεμαλλιάσματα· θα συμφωνούσαμε όλοι στο λογικό και στο δίκαιο: ολοκληρωμένες σπουδές σε αξιοπρεπές ΑΕΙ, μεταπτυχιακές σπουδές, επαγγελματική επιμόρφωση, εξετάσεις εισδοχής στο επάγγελμα του εκπαιδευτικού, αξιολόγηση του εκπαιδευτικού έργου και βοήθεια στο να βελτιωθεί. Επιμένω ότι σε όλο αυτό το σύστημα που σήμερα είτε δεν υπάρχει, είτε μοιάζει να έχει λόξιγκα, σημαντικό ρόλο πρέπει παίζει η τεχνολογία: σε επίσκεψή μου σε σχολείο, καθηγητής είπε στα παιδιά ότι όποιος ασχολείται με τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές γίνεται μηχάνημα. Υποτίθεται πως ήταν σπόντα για μένα.

Ένα άλλο ζήτημα είναι οι πανελλαδικές εξετάσεις οι οποίες γίνονται αφορμή να απομακρύνονται τα παιδιά του λυκείου από το σχολείο και να επικεντρώνονται στα φροντιστήρια. Πιστεύω ότι οι πανελλαδικές εξετάσεις πρέπει να καταργηθούν και να αντικατασταθούν από μια λεπτομερή αίτηση που να περιλαμβάνει την απόδοση στο σχολείο· την εξέλιξη της απόδοσης, όχι μόνο τους βαθμούς της τρίτης λυκείου. Σκοπός είναι να δοθεί βαρύτητα στα μαθήματα, αλλά όχι και τόσο στη «διαγωγή» την οποία αναφέρει ως παράγοντα το νομοσχέδιο. Τα παιδιά κάνουν πολλές βλακείες· όπως ακριβώς και οι ενήλικες. Το να στιγματιστούν δεν είναι λύση: λύση είναι να τιμωρούνται αναλόγως (όχι δυσαναλόγως) κι έπειτα να ξεχνάμε την απρεπή πράξη. Ας μη σέρνουμε ταμπέλες για κακή διαγωγή από την ηλικία των δεκαέξι. Όσο για τον σεβασμό στους καθηγητές προϋποθέτει ότι σέβονται οι ίδιοι τον εαυτό τους και τα παιδιά· επιπλέον, προϋποθέτει ότι δημιουργούν ή σκηνοθετούν ένα περιβάλλον και ευρύτερα έναν κόσμο που αξίζει να βιωθεί, όχι να γκρεμιστεί. Οι καθηγητές που καλλιεργούν οράματα «Σταματήστε τον πλανήτη, θέλω να κατέβω!» είναι επικίνδυνοι· όχι με τον επαναστατικό τρόπο που νομίζουν.

Τέλος, είναι απαραίτητο το σχολείο να αντιμετωπίζει τα ψυχικά προβλήματα, όχι να τα επιδεινώνει. Η θεατρική και η μουσική εκπαίδευση, η ενθάρρυνση της καλλιτεχνικής έκφρασης και της έκφρασης γενικά, εκτός του ότι φανερώνουν τα προβλήματα που ίσως βασανίζουν τα παιδιά -και που για διάφορους λόγους δεν αντιμετωπίζει η οικογένεια- αποτελούν διεξόδους: έγραφα πριν από μερικές εβδομάδες ότι χρειάζεται επιμήκυνση της σχολικής χρονιάς και της σχολικής ημέρας· αν το περιβάλλον του σχολείου είναι καλόηθες -και μπορεί να είναι όταν επιλύονται όλα τα είδη προβλημάτων- μόνο καλό μπορεί να κάνει στα παιδιά, άρα στους μελλοντικούς πολίτες. Επιμένω στο «μελλοντικούς»· τα παιδιά του σχολείου δεν έχουν πολιτικά δικαιώματα, άρα δεν δικαιούνται να δημιουργούν πολιτικά κινήματα: ο στόχος του σχολείου είναι να μαθαίνουμε γράμματα και το πώς να συνυπάρχουμε σε πλαίσιο δικαίου.