Λαϊκότητα και σωφροσύνη

Το Ποινικό Δίκαιο είναι ο περισσότερο «λαϊκός» κλάδος του δικαίου, αυτός που προκαλεί το μεγαλύτερο ενδιαφέρον των πολιτών. Το έγκλημα και η ποινή εξάπτουν δικαιολογημένα το θυμικό, τη φαντασία και τα ορμέμφυτα, διότι και τα δύο προσβάλλουν βαριά τα πιο ουσιώδη έννομα αγαθά της Πολιτείας, των πολιτών – ιδιωτών και του κοινωνικού συνόλου: το έγκλημα πλήττει τη ζωή, την ελευθερία, την περιουσία και την τιμή των θυμάτων και η ποινή στερεί την ελευθερία και στιγματίζει τον δράστη του εγκλήματος.

Αυτή ακριβώς η κοινωνική και θεσμική κρισιμότητα της λεγόμενης «ποινικής καταστολής» επιβάλλει εξίσου τη «λαϊκότητα», δηλαδή το γενικό ενδιαφέρον και αντισταθμιστικά τη σωφροσύνη, την ιδιαίτερη περίσκεψη του ποινικού νομοθέτη, του δικαστή και των άλλων παραγόντων του ποινικού φαινομένου. Ολοι αυτοί υπέχουν τη θεμελιώδη υποχρέωση, να διασφαλίζουν με πνεύμα δικαιοσύνης και ισότητας την κοινωνική ειρήνη και την ασφάλεια των ατομικών, κοινωνικών και δημόσιων αγαθών, αλλά και τα δικαιώματα του κατηγορουμένου.

Η λαϊκότητα είναι δημοκρατική ιδιότητα και σ’ αυτή στηρίζεται η ελευθερία της γνώμης και οι άλλες ατομικές ελευθερίες. Η καταχρηστική άσκηση της ιδιότητας αυτής συνιστά ωμό «λαϊκισμό», ο οποίος θεωρεί σαν ορθότερη τη γνώμη των πολλών ή, πάντως, τη δική «μας» άποψη. Η αντιστοίχιση, όμως, της ορθότητας κάθε άποψης δεν αναζητείται με τα κριτήρια της ποσοτικής υπεροχής, της φαντασιακής δικαίωσης, της αυθεντίας της εξουσίας ή του ναρκισσισμού των μνηστήρων της, αλλά με γνώμονα την αλήθεια. Η δίκαιη ποινική δίκη είναι η οργανωμένη ζήτηση της ουσιαστικής αλήθειας.

Οι σκέψεις αυτές διατυπώνονται ως σχόλιο σε πρόσφατες δημόσιες συζητήσεις για τις παρενέργειες της πανδημίας στην απονομή της ποινικής δικαιοσύνης (με κλειστά επ’ αόριστον τα δικαστήρια), για τη νομοθετική πρωτοβουλία αποφόρτισης του βάρους των εκκρεμών υποθέσεων και για την πρόωρη αποφυλάκιση του δράστη σοβαρών εγκλημάτων. Οι συζητήσεις αυτές στον Τύπο, στα άλλα ΜΜΕ και στα κοινωνικά δίκτυα προκαλούν τις ακόλουθες συνοπτικές παρατηρήσεις:

α. Η αναστολή λειτουργίας των δικαστηρίων αποτελεί «παράπλευρη απώλεια» των μέτρων για την αντιμετώπιση της πανδημίας και προστίθεται στους περιορισμούς της ελευθερίας μας χάριν των υπέρτερων αγαθών της ζωής όλων και της δημόσιας υγείας. Σε μια φιλελεύθερη, δημοκρατική αλλά κυρίως ανθρωπιστική κοινωνία είναι φανερό, ότι οι περιορισμοί των ατομικών ελευθεριών, των δημόσιων λειτουργιών και των κοινωνικών και οικονομικών δραστηριοτήτων προκύπτουν από την ίδια την έννοια κάθε «δικαιώματος» όχι σαν παράγοντες που το συρρικνώνουν, αλλά σαν στοιχεία που προσδιορίζουν εγγενώς το περιεχόμενό του, χάριν των άλλων και ενόψει του γενικού συμφέροντος.

β. Η δύσκολη «επόμενη ημέρα» της πανδημίας για τη δικαιοσύνη επιβαρύνεται από την άπρακτη πάροδο της εύλογης (σύντομης) προθεσμίας διεξαγωγής της ποινικής δίκης και από τη συνακόλουθη απομείωση της αποτελεσματικότητας της ποινικής καταστολής. Η σχεδιαζόμενη «παραγραφή υπό όρο» ορισμένων εγκλημάτων ήσσονος βαρύτητας επιτρέπει την ενασχόληση των ποινικών δικαστηρίων με πράξεις μεγαλύτερης απαξίας και σοβαρότητας. Πρόκειται για αναγκαίο μέτρο ανάγκης χάριν της ταχύτερης εκδίκασης υποθέσεων που έχουν σωρευθεί.

γ. Οι αντιδράσεις για την «πρόωρη αποφυλάκιση» καταδίκου για βαριά εγκλήματα είναι κατανοητές, αλλά πρέπει να κατανοηθεί εξίσου ότι το μέτρο της «απόλυσης υπό όρους» αποτελεί θεσμό που ανταποκρίνεται στους σκοπούς της ποινής. Η ποινή επιδιώκει κυρίως την αποκατάσταση της κοινωνικής ειρήνης, που διασάλευσε το έγκλημα και επομένως και την «κοινωνική επανένταξη» του δράστη σε κανονική ζωή. Η έκτιση μέρους της ποινής υπό συνθήκες δοκιμασίας και περιορισμένης ελευθερίας ανταποκρίνεται στον κοινωνικά πρόσφορο σκοπό της στο καθολικά ισχύον σύγχρονο ποινικό δίκαιο.

Η ποινή δεν αποτελεί ανταπόδοση του κακού που προκάλεσε το έγκλημα, αλλά την έννομη, έλλογη και εύλογη αντίδραση της πολιτικά οργανωμένης κοινωνίας στο έγκλημα. Η καταδικαστική απόφαση αποτελεί το μέτρο της αποδοκιμασίας του δράστη. Αυτό επιβάλλει η σημασία που έχει η δικαστική ανεξαρτησία για το δημοκρατικό πολίτευμα – αλλά και η πολιτική σωφροσύνη ως δέουσα ιδιότητα του ελεύθερου και υπεύθυνου πολίτη.

Ο Χριστόφορος Αργυρόπουλος είναι δικηγόρος