Η δική τους ιστορία

«Σπεύδω να προειδοποιήσω τον αναγνώστη ότι δεν γράφω όπως οι ιστορικοί που έχοντες νουν υπερβατόν εμφιλοχωρούν στη σύγκριση των γεγονότων και ανυψούμενοι από τα επιπόλαια φαινόμενα στους αιώνιους νόμους ανατρέχουν από τα αιτιατά στα αίτια – και μάλιστα στο κράτιστο των αιτίων, την ανθρώπινη ψυχή…». Ο Νικόλαος Δραγούμης σηκώνει τα μάτια από το γραπτό του και κοιτάζει έξω από το παράθυρο τον ουρανό, καθαρό και διάφανο. Στο περβάζι δυο σπουργίτια τρεμοπαίζουν τα φτερά τους τεντώνοντάς τα προς τον ανοιξιάτικο ήλιο. Στα 65 του χρόνια ο Δραγούμης, που έχει ζήσει από κοντά (από όσο πιο κοντά γίνεται) την Επανάσταση, τον Καποδίστρια, τον Oθωνα και την 3η Σεπτεμβρίου, τεντώνει τη σκέψη του προς τα πίσω και προς τα μπρος, προς όσα είδε και προς όσους κάποτε ίσως θελήσουν να μάθουν γι’ αυτά. Την τεντώνει και την απλώνει με φόβο και θάρρος όπως όλοι όσοι προσπαθούν να γράψουν Ιστορία έντιμα – έντιμα, γιατί γνωρίζουν ότι το μόνο που μπορούν να κάνουν, και με ρίσκο, είναι να καταγράψουν με ειλικρίνεια τη δική τους ιστορία.

Αναστενάζει, ξαναπιάνει την πένα: «Τα γράφω ως συμπλήρωμα όσων ιστορήθηκαν ήδη για τη νεότερη Ελλάδα μας, με λεπτομέρειες που είναι, πιστεύω, απαραίτητες για να καταλάβουμε την κατάσταση αυτού του τόπου, του χαρακτήρα της εποχής και εκείνων που διέπρεψαν σ’ αυτήν. Διηγούμαι όπως οι χρονογράφοι που τέρπονται με τις περιγραφές κι ανακαλούν στη ζωή κόσμο παρελθόντα…»(1). Ρίχνει μια τελευταία ματιά στα σπουργίτια που με ένα εκστατικό ανατρίχιασμα ανασηκώνονται και πετούν ψηλά, και ξανασκύβει το κεφάλι στο γραπτό του. Η πένα τώρα ρέει, και γράφει ασταμάτητα. Θα γράψει πολλά: για τον κορμό της λεμονιάς όπου ακουμπούσε ο Πρόεδρος της Γ’ Εθνοσυνέλευσης της Τροιζήνας Γεώργιος Σισίνης και το σκληρό χώμα όπου κάθονταν ανακούρκουδα όλοι οι άλλοι Πληρεξούσιοι, οι φρακοφόροι, φουστανελοφόροι, ρασοφόροι, βρακοφόροι ή απλώς ρακένδυτοι· για το πώς κροτάλιζαν τα κομπολόγια τους και γουργούριζαν οι κοιλιές τους από την πείνα· για το πώς, μετά από μήνες ξερό ψωμί και ωμά κουκιά έφαγαν εκείνο το Πάσχα αρνί γελώντας και τραγουδώντας αλλά αμέσως μετά «έρρεον οι οφθαλμοί τους δάκρυα» γιατί έμαθαν ότι είχε σκοτωθεί ο Καραϊσκάκης. Θα γράψει για τη γέννηση ενός έθνους και τον «έξαλλον ενθουσιασμόν» του για την Επανάσταση, αλλά και για το πώς «ήκμασε η διαίρεσις και ανεφάνη ο άμορφος σωρός και ενέσκηψεν εκ νέου η αναρχία», και για τις «λειποταξίες, αυτομολίες και ανταλλαγές»· αλλά και για το πώς σώθηκε αυτό το έθνος, απροσδόκητα – θαυμαστά. Θα γράψει για τους «αείποτε διαυγείς οφθαλμούς» του Κυβερνήτη Καποδίστρια και τον τρόπο που χαμογελούσε ή θύμωνε γιατί όλα τα έβλεπε, αλλά πάντα «ελεούσε την ασθένειαν της ανθρωπίνης φύσεως»· για το πώς πρωτοαντίκρυσε τον Οθωνα «νέον εύζωνον και ευειδή, φέροντα ιμάτιον μακρόν, κομβωτόν και πίλον μέλανα». Θα γράψει για όσα ειπώθηκαν χωρίς λόγια, για τους ήχους και τις γεύσεις και τις χειρονομίες και τις ματιές, με τη δική του ματιά.

Το μυθιστόρημα αγκαλιάζει τον άνθρωπο ως στιγμή και ως αιωνιότητα – αλλά μήπως το ίδιο δεν κάνει και η Ιστορία; Η στιγμή του Κασομούλη, όταν γράφει για το Μεσολόγγι(2): «Πλήθος στρατιωτών και πολιτών με όλην την αδιαφορίαν ωσάν να ευρίσκοντο εις πανήγυριν έτρεξαν να μας ιδούν φέροντες τα όπλα των μόνον μαζί των. Εφιλήθημεν με τους γνώριμους, εκλαύσαμεν ωσάν να ήλθαμεν από άλλον κόσμον από τη χαρά της συναντήσεως. Προχωρώντας προς τον προμαχώνα όπου ήταν ο Στουρνάρης τα βόλια έπιπταν ωσάν χάλαζα, πλην κανέναν απ’ όσους απαντούσα δεν έβλεπα να σκύπτει από τον σφυριγμόν των, μόνον εγώ έσκυπτα διότι θαρρούσα ότι όλα θα με σκοτώσουν» δεν αγγίζει μια δική μας αιωνιότητα; Κι όταν γράφει ο Σπυρομίλιος, πάλι για το Μεσολόγγι (3), «Ημέρα και νύχτα πολλά ολίγον ησυχάζαμε επειδή αφάνιζεν όλα το τουρκικόν κανόνι και σχεδόν η εργασία ήτον αδιάκοπος. Πλην μ’ όλη την προσοχήν μας οι εχθροί επλησίαζον…» δεν διηγείται κάτι που κουβαλάμε μέσα μας, σαν αιωνιότητα τυλιγμένη αδιάσπαστα γύρω από το DΝA μας;

Εκείνοι έγραψαν την ιστορία τους, αξιόπιστη ή μη (μόνον οι ειδικοί μπορούν να το κρίνουν) και δεν ζητούν τίποτα πια από εμάς – εμείς όμως κάτι ζητάμε από αυτούς. Μήπως την αλήθεια – μα ποια αλήθεια; Τη χρήσιμη ή την επικίνδυνη, εκείνη που διχάζει ή εκείνη που χτίζει γέφυρες; Μήπως εκείνη που θέλει θάρρος για να την ακούσεις; «Η σφαγή άρχισεν εις όλα τα μέρη της πόλεως» γράφει ο Φωτάκος για την Τριπολιτσά(4), «το τουφέκι εδούλευε πανταχού και ανηλεώς και κατά τρεις ολοκλήρους ημέρας εσκοτώνοντο πάσης ηλικίας άνθρωποι, άνδρες γυναίκες και παιδιά ανήθικα. Οι Ελληνες εδώ εξεδικήθησαν δι’ όσα τόσους χρόνους είχαμεν πάθει από τους τυράννους μας». «Οι Ελληνες εις την έφοδον της Τριπολιτσάς εφόνευσαν και όλους τους Τούρκους τους παραδοθέντες εις την διάκρισίν των, μη φεισθέντες ηλικίας και γένους» γράφει ο Σπηλιάδης(5). «Εξωθεν δε της Τριπολιτσάς σωρός μέγας τοιούτων πτωμάτων πάσης ηλικίας αμφοτέρων των γενών ενώνει τον θεατήν εις δάκρυα».

Γιατί η Ιστορία, έτσι όπως την επικαλούμαστε, είναι αυτό και μόνον αυτό: το συναπάντημα δυο ματιών – δυο εποχών, δυο ερμηνειών, δυο σκοπών, δυο επιθυμιών. Εκείνου που την έγραψε και εκείνου που τη διαβάζει. Κι εκείνος που τη διαβάζει, δηλαδή εμείς σήμερα, δεν πρέπει να το ξεχνάμε αυτό: στην Ιστορία βρίσκουμε ό,τι θέλουμε και αντέχουμε να βρούμε. Γι’ αυτό ίσως πιο σημαντικό από το τι διαβάζουμε είναι το να εντοπίσουμε (να ομολογήσουμε) τι ακριβώς θέλουμε να διαβάσουμε, εμείς οι μη-ιστορικοί, εμείς οι σημερινοί κοινωνοί του έθνους. Γιατί η απάντηση σε αυτό θα είναι η καλύτερη πυξίδα για να βρούμε πού είμαστε σήμερα, προς τα πού κοιτάμε και προς τα πού θέλουμε να πάμε.

Και γιατί, όπως ξέρουμε όλοι μας, στις λεπτομέρειες κρύβονται όχι μόνον ο διάβολος αλλά και η αλήθεια. Και η ομορφιά της.

(1) Νικόλαος Δραγούμης, Ιστορικαί Αναμνήσεις.

(2) Νικόλαος Κασομούλης, Ενθυμήματα στρατιωτικά της Επαναστάσεως των Ελλήνων 1821-1833.

(3) Μιχαήλ Σπυρομίλιος, Χρονικό του Μεσολογγίου 1825-26.

(4) Φώτιος Χρυσανθόπουλος, Απομνημονεύματα περί της ελληνικής επαναστάσεως.

(5) Νικόλαος Σπηλιάδης, Απομνημονεύματα.

H Καρολίνα Μέρμηγκα είναι συγγραφέας