Ο Φάουστ στην εποχή του Γ’ Ράιχ

Το «Μεφίστο» εκδόθηκε το 1936 ενώ ο συγγραφέας του πάλευε εξόριστος με τα φαντάσματα του εθισμού σε ναρκωτικές ουσίες. Πολλοί το θεώρησαν τοιχογραφία της εποχής της ανόδου του Γ’ Ράιχ, αλλά οι αλήθειες που εκφράζει είναι μάλλον διαχρονικής φύσεως. Το ζήτημα της εκχώρησης της ψυχής ή του πνεύματος του ανθρώπου στο Κακό, με αντάλλαγμα την αιώνια νεότητα, την παντοδυναμία, το κάλλος και τον έρωτα είναι πανάρχαιο. Η διαφορά από τον κλασικό και πολλάκις διασκευασθέντα αυτόν μύθο συνίσταται εδώ στο ότι το αίτημα προς τον διάβολο μεταμφιέζεται στην διά της φήμης αποκτημένη αθανασία.

Ο Χέντρικ Χέφγκεν είναι ένας περιπλανώμενος ταλαντούχος ηθοποιός που παγιώνεται στην επαρχιακή τότε σκηνή του Αμβούργου. Ομως αυτό δεν του αρκεί. Ονειρό του είναι το Βερολίνο όπου συγκεντρώνεται η πολιτική ισχύς και η πολιτιστική κίνηση της χώρας. Δηλώνει από νωρίς αποφασισμένος να το πραγματοποιήσει. Ο Χέφγκεν είναι ήπιων αριστερών πεποιθήσεων, και αυτό αντανακλάται στο είδος του θεάτρου που υπηρετεί. Ωστόσο με την κρίση της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης, την συνακόλουθη ακυβερνησία και την άνοδο των ναζί στην εξουσία, αντιλαμβάνεται ότι το μονοπώλιο της προπαγάνδας περνάει στα χέρια των αρμοδίων του Ράιχ. Ο πολιτισμός γίνεται μείζον διακύβευμα και οι αριστερών πεποιθήσεων συγγραφείς διώκονται ως μπολσεβίκοι, ακόμη και αν είναι απλοί ανθρωπιστές, φιλελεύθεροι ή δημοκράτες. Ανθρωποι καθιερωμένοι σε ποικίλους τομείς της οικονομίας και της διοίκησης απολύονται και διώκονται, ενώ μεγάλα ονόματα των επιστημών και της λογοτεχνίας (μεταξύ αυτών και ο πατέρας του συγγραφέα Τόμας Μαν, αλλά και ο ίδιος ο Κλάους) αυτοεξορίζονται.

Σταδιακά, ο Χέφγκεν θα διολισθήσει προς το Κακό. Αυτό δεν θα συμβεί μέσα σε μια νύχτα αλλά με μια σειρά μικρών πράξεων και παραλείψεων – μέσω δηλαδή μιας σχετικοποίησης της ηθικής του στάσης και απάρνησης των παλιών συντρόφων όταν εμφανίζονται δύσκολες επιλογές στον ορίζοντα. Ο συγγραφέας χειρίζεται καλά την «διά των μικρών ώσεων» μετακίνηση του ήρωά του προς νέες πεποιθήσεις, την ανοσία για τις συλλήψεις και τους βασανισμούς που πυκνώνουν γύρω του, την αλλαγή περιβάλλοντος και κοινωνικών επαφών. Ο Χέφγκεν μπαίνει στα μεγάλα αστικά σαλόνια μέσω του σωστού γάμου και, αν και ο λόγιος πεθερός του είναι μέγας πολέμιος του χιτλερισμού, αξιοποιεί τα μέγιστα αυτή την αλλαγή περιβάλλοντος. Η σχέση με τη συμπαθέστατη και μάλλον αγνή σύζυγό του δεν θα ολοκληρωθεί ωστόσο ερωτικά καθώς ο Χέφγκεν περιγράφεται ως μαζοχιστικός χαρακτήρας και έλκεται αφόρητα από μια μιγάδα χορεύτρια καμπαρέ η οποία τον υποβάλλει σε βιτσιόζικα βασανιστήρια (εδώ έχουμε πινελιές του σεξουαλικού προσανατολισμού του συγγραφέα που ήταν κατά δημόσια δήλωσή του ομοφυλόφιλος, αν και μάλλον ειδικού τύπου). Οπως και να ‘χει, θα αναγκασθεί να απαρνηθεί τη μιγάδα του εν μέσω της επιβολής των φυλετικών νόμων, ενώ θα στρέψει τα νώτα σε όποιες κοινωνικές επαφές μπορούν να αμφισβητήσουν την άρια σύσταση του περιγύρου του. Και θα κάνει ρουά ματ όταν θα προσεγγίσει μέσω κολακειών και εκδουλεύσεων την ερωμένη του πρωθυπουργού, που κυριαρχεί τώρα στα πολιτιστικά δρώμενα – μια ατάλαντη επαρχιακή ηθοποιό την οποία παλαιότερα περιφρονούσε απόλυτα. Ο Χέφγκεν θα προσληφθεί στο Βερολίνο, θα εγκαταλείψει το επαναστατικό και ψαγμένο ρεπερτόριο μέσω της προσφυγής σε ανώδυνα έργα και κωμωδίες σαλονιού, θα προωθήσει τους σωστούς ανθρώπους και εντέλει θα διορισθεί διευθυντής του Κρατικού Θεάτρου – η ύψιστη θέση στο Γ’ Ράιχ και κάτι σαν «εθνικός καλλιτέχνης».

Φάουστ και Αμλετ

Ο πρωθυπουργός στο μεταξύ τον χρησιμοποιεί ως προπαγανδιστικό όπλο. Ο Χέφγκεν συνιστά επιπλέον την αιχμή του δόρατος για την ενδοκομματική του επικράτηση, κυρίως εις βάρος του υπουργού Πολιτισμού (σαν να λέμε του Γκέρινγκ). Μεταξύ των δυο τους εγκαθιδρύεται σχέση εμπιστοσύνης, αν και ο Χέφγκεν αναγκάζεται να κάνει όλο και μεγαλύτερο σκόντο στις απόψεις του. Η μεγάλη του επιτυχία επί σκηνής δεν είναι παρά ο Φάουστ του Γκαίτε, το καλλιτεχνικό όνειρο κάθε ανθρώπου της τέχνης – όπου ο Μεφιστοφελής ενσαρκώνεται με αξεπέραστο τρόπο. Η πολιτική ηγεσία των ναζί γοητεύεται από αυτόν τον ενώπιόν της θρίαμβο του Κακού, τις αναδεικνυόμενες διά της τέχνης μύχιες ποταπές φιλοδοξίες της ανθρωπότητας, τον ρεαλισμό που συνεπάγεται ένας χαρακτήρας ανασυρμένος από τον βούρκο και εξοβελισμένος από τον Θεό – ενός ανθρώπου όπως όλοι μας, με τη μορφή του διαβόλου. Ο θρίαμβος του Χέφγκεν γίνεται απόλυτος, παρά το ότι αργότερα, σε έναν άλλο μεγάλο ρόλο όπως αυτός του Αμλετ δεν τα πηγαίνει εξίσου καλά. Δεν είναι καιρός για υπαρξιακά ερωτήματα και έκθεση της ψυχής – είναι καιρός για δράση, για υλοποίηση των στόχων της Ιστορίας, για θρίαμβο επί του μπολσεβικισμού και του Ιουδαϊσμού, για κυριαρχία του έθνους και της φυλής. Τι δουλειά έχει ο Σαίξπηρ με τη γερμανική ψυχοσύνθεση της εποχής; Ο Χέφγκεν δεν διαθέτει την αριστοκρατικότητα της ψυχής, εκείνη την διά του πόνου αποκτηθείσα εσωτερική αξιοπρέπεια και γνώση των πραγμάτων που διακρίνει τον δανό πρίγκιπα. Και το χειρότερο; Το ξέρει και ο ίδιος.

Τον θρίαμβο ακολουθεί επομένως μια σχετικοποίηση της επιτυχίας, πολλώ μάλλον της ευτυχίας. Ο Χέφγκεν ζει βέβαια μέσα στα πλούτη και τις τιμές, έχει φέρει τους γονείς και την αδελφή του στην πολυτελή του βίλα στο Βερολίνο, αλλά καταλήγει να είναι χωρίς τους παλιούς του φίλους, χωρίς την αποξενωμένη σύζυγό του που έχει αποδράσει στο Παρίσι, χωρίς τους συντρόφους, τις παλιές του φιλίες και τους έρωτές του. Του λείπει η νέγρα του που απειλείται λόγω φυλετικής καταγωγής με απέλαση. Και ξέρει πλέον καλά ότι ο θρίαμβος της τέχνης του μάλλον δεν θα τον οδηγήσει στην αθανασία, καθώς στηρίχτηκε στα λάθος πόδια. Ο Χέφγκεν αισθάνεται πως δεν είναι παρά ένας κλόουν της εξουσίας, «μια μαϊμού για διασκέδαση των φονιάδων». Η πολυπόθητη υστεροφημία κλονίζεται ως προοπτική όταν πέφτει στη δυσμένεια του πρωθυπουργού προσπαθώντας, σε μια ύστατη απόπειρα ανόρθωσης της ηθικής του αξιοπρέπειας, να προασπιστεί έναν συνάδελφό που βασανίζεται στα κρατητήρια της Γκεστάπο και που εντέλει δολοφονείται. Η ύβρις έχει επιστραφεί στον φορέα της. Τα φαντάσματα των ενοχών – οι Ερινύες – τον κυνηγούν περί το τέλος όταν εντούτοις αναρωτιέται σε απόγνωση «Τι θέλουν από μένα οι άνθρωποι; Γιατί με καταδιώκουν; Γιατί είναι τόσο σκληροί; Εγώ δεν είμαι παρά ένας συνηθισμένος ηθοποιός». Εδώ πολλοί θα διαβάσουν ασφαλώς ένα ευφυές προείκασμα της θεωρίας της Χάνα Αρεντ περί της κοινοτοπίας του κακού.

Μίσος για {LF}το καθεστώς

Αν και ο Κλάους Μαν έβαλε στο «Μεφίστο», που πρωτοεκδόθηκε στο εξωτερικό (στη Γερμανία μόλις το 1956, είκοσι ολόκληρα χρόνια μετά την εμφάνισή του) το υστερόγραφο «Ολα τα πρόσωπα αυτού του βιβλίου παριστούν ανθρώπινους τύπους, δεν απεικονίζουν πραγματικά πρόσωπα», οι συσχετισμοί υπήρξαν αναπόφευκτοι. Ειδικά ο πρωταγωνιστής δεν είναι άλλος από τον Γκούσταβ Γκρίτγκενς, για ένα διάστημα  γαμπρό του (σύζυγο της αδελφής του Ερικα) και επονομασθέντα «Κρατικό Ηθοποιό» του Ράιχ), ενώ πολλλά άλλα πρόσωπα της εποχής παρελαύνουν στο βιβλίο. Η συναισθηματική εμπλοκή του Κλάους Μαν είναι αναπόφευκτη. Παρά λοιπόν το ότι χειρίζεται με επιδεξιότητα τη σταδιακή διολίσθηση του ταλαντούχου ήρωα προς το Κακό, την ατμόσφαιρα στον κόσμο της τέχνης, τη διαπλοκή με την πολιτική και την άμετρη φιλοδοξία των ανθρώπων του θεάτρου, εντούτοις χρησιμοποιεί μια γλώσσα λαϊκή μες στην απλότητά της, μπρούτα, επιθετική, φορτωμένη με επίθετα όταν πρόκειται για τους αντιπάλους. Παρά το ότι δηλαδή τα γεγονότα μιλούν από μόνα τους και ένας απλός υπαινιγμός μοιάζει συγγραφικά αρκετός, ο Μαν δεν φείδεται χαρακτηρισμών, επιχειρώντας να μη διαφύγει από τον αναγνώστη το ξεπούλημα του ήρωά του στον Μεφιστοφελή. Αναμφίβολα πρόκειται για την κυριαρχία του γερμανικού εξπρεσιονισμού την εποχή εκείνη, όπως τον αναλύει μεταξύ άλλων ο ποιητής και δοκιμιογράφος Γκότφριντ Μπεν (τα ποιήματά του κυκλοφόρησαν πρόσφατα από τις εκδ. Gutenberg σε εξαιρετική μετάφραση και σχολιασμό από τον Κώστα Κουτσουρέλη). Επιπλέον, ας μην ξεχνάμε το άσβεστο μίσος του για το καθεστώς, που μάλιστα αποτέλεσε το έναυσμα για τη μεγάλη βιβλιοπαραγωγή  του. Ο Μαν σημειωτέον αυτοκτόνησε στις Κάννες στα 46 του χρόνια αλλά πρόφτασε, παρά τη μακρά σκιά του ήδη νομπελίστα πατέρα του, να παράγει ένα τουλάχιστον μεγάλο έργο.

Κατατοπιστικός και χρήσιμος ο επίλογος και το χρονολόγιο του Δημήτρη Τσεκούρα, προσεγμένη η μετάφραση της Σοφίας Αυγερινού, και απολύτως αιτιολογημένη η έκδοση του έργου, ειδικά υπό το φως των  νεόκοπων (κι ωστόσο πανάρχαιων) εμπειριών μας στην ευρωπαϊκή ήπειρο και αλλού. Πάντως σε ό,τι αφορά το ξεπούλημα του καλλιτέχνη στον Μεφίστο, ως διάβολο δεν πρέπει να εκλαμβάνει ο αναγνώστης αποκλειστικά τα  απολυταρχικά καθεστώτα όπως οι Ναζί, αλλά και τις λογής λογής αγκάλες των θεσμών τις οποίες εποφθαλμιούν «γλείφοντας και έρποντας σαν τους γυμνοσάλιαγκες» πολλά, ακόμη και οικεία μας πρόσωπα. Δεν θα επεκταθώ ωστόσο σε αυτό το ολισθηρό πεδίο, τουλάχιστον όχι σε αυτό το κείμενο. Να θυμίσω μόνο ότι λίγα χρόνια μετά την αυτοκτονία του Κλάους, ο πατήρ Τόμας Μαν θα έδινε τη δική του εκδοχή του μύθου στο έργο του Δόκτωρ Φάουστους.

{1BSYG}Κλάους Μαν{1BSYG}{CR}{2BTIT}Μεφίστο{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Σοφία Αυγερινού, επίμετρο Δημήτρης Τσεκούρας, σελ. 471, ΕΡΜΑ 2019{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 18 ευρώ (politeia.gr{4BTIM})