Ντανταϊσμός και κορωνοϊός

Ο homo sapiens χάνει τον έλεγχο:

Γιατί η βιοτεχνολογία και η τεχνητή νοημοσύνη

απειλούν τον ανθρωπισμό [Yuval Harari 2017]

Ντανταϊσμός: Πρωτοποριακό διεθνές κίνημα αντιτέχνης που εμφανίστηκε το 1916, στο πλαίσιο του ευρύτερου αβανγκαρντισμού της εποχής εκείνης. Εδρα του κινήματος το καμπαρέ Βολτέρ της Ζυρίχης. Ποιος να φανταστεί ότι στις αρχές του 21ου αιώνα, με μια παρήχηση της λέξης αφαιρώντας δηλαδή ένα ν, ο φωτισμένος ισραηλινός επιστήμονας Yuval Noah Harari θα εισήγαγε τον όρο νταταϊσμός στο Homo Deus ένα από τα βιβλία της τριλογίας του (Sapiens, 21 μαθήματα για τον 21ο αιώνα). Ο νταταϊσμός ως η θρησκεία των δεδομένων (data) διακηρύσσει ότι το σύμπαν αποτελείται από ροές δεδομένων και η αξία κάθε φαινομένου και κάθε οντότητας καθορίζεται από τη συμβολή τους στην επεξεργασία δεδομένων. Η νεωτερική αυτή ιδέα έχει ήδη κατακτήσει το μεγαλύτερο τμήμα της επιστημονικής ελίτ. Ο νταταϊσμός υποστηρίζει ότι οι ίδιοι ακριβώς μαθηματικοί νόμοι ισχύουν τόσο για τους βιοχημικούς όσο και για τους ηλεκτρονικούς αλγορίθμους. Βασισμένος στις δυο μητρικές επιστήμες, την πληροφορική και τη βιολογία, ο νταταϊσμός ισχυρίζεται ότι δεν υπάρχει διαφοροποίηση ανάμεσα στα ζώα και τις μηχανές και ότι οι ηλεκτρονικοί αλγόριθμοι προβλέπεται να αποκωδικοποιήσουν και τελικά να ξεπεράσουν τους βιοχημικούς… Σήμερα δεν θεωρούνται συστήματα επεξεργασίας δεδομένων μόνον μεμονωμένοι οργανισμοί, αλλά και σύνολα, όπως αποικίες βακτηρίων, δάση, κοινωνίες και κράτη, πόλεις και κοινότητες. Οι οικονομολόγοι επίσης χειρίζονται την οικονομία ως σύστημα συγκέντρωσης και επεξεργασίας δεδομένων προχωρώντας περαιτέρω σε τελικές προβλέψεις και αποφάσεις.

Με αυτήν την προοπτική στον ορίζοντα, ζούμε τους τελευταίους μήνες το σημαντικό και απροσδόκητο για την ανθρωπότητα γεγονός πανδημίας του κορωνοϊού, κρίση ιστορική, πρωτόγνωρη για όλες τις μεταπολεμικές γενιές, με συνέπειες που θα διαμορφώσουν το μέλλον, όχι μόνον σε θέματα υγείας, αλλά και οικονομίας, πολιτισμού και πολιτικής. Ολοι εμείς που ασχοληθήκαμε για αρκετές δεκαετίες με θέματα ασφάλειας και υγιεινής παρακολουθούμε με ιδιαίτερο ενδιαφέρον τις προσπάθειες των συναδέλφων επιστημόνων στον πόλεμο εναντίον του πρωτόγνωρου αυτού λοιμού. Ας σημειώσουμε λοιπόν ορισμένες έννοιες της σύγχρονης επιστημονικής προσέγγισης με κατάλληλη εκλαΐκευση.

«Η θεωρία των αποφάσεων» (Decisions Theory) αφορά στην επιλογή κάποιας από τις εναλλακτικές ενέργειες που είναι διαθέσιμες (σενάρια) για την αντιμετώπιση του εξεταζομένου προβλήματος. Το αντικείμενο της «θεωρίας αποφάσεων» είναι η εφαρμογή αλγορίθμων και μεθόδων για τη λήψη αποφάσεων οι οποίες χαρακτηρίζονται από έναν μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό – συντελεστή αβεβαιότητας (uncertainty). H ορθολογικότητα στη διαδικασία λήψης της βέλτιστης απόφασης δεν είναι συνήθως απόλυτα εφικτή και αυτονόητη και προϋποθέτει επαρκή και αξιόπιστα δεδομένα του προβλήματος, περιγραφή σαφών κριτηρίων και περιορισμών (χρόνος, κόστος κ.λπ.). Περιλαμβάνει μία ανάλυση της διακινδύνευσης (risk analysis) ώστε να υπάρξει σαφής πρόβλεψη και περιγραφή του ενδεχόμενου κινδύνου (risk assessment). H περιγραφική (deterministic) παραδοσιακή μεθοδολογία αντιμετώπισης μείζονος σημασίας προβλημάτων έχει αντικατασταθεί από την πιθανολογική (probabilistic) και τη θεωρία επιτελεστικότητας (performance).

H θεωρία επιτελεστικότητας στηρίζεται στη φιλοσοφία παροχής μιας ελευθερίας και ελαστικότητας εναλλακτικών μέσων και μεθόδων, ώστε να επιτευχθεί το επιθυμητό  αποτέλεσμα. Είναι επομένως άστοχο να υποβάλλονται συνεχώς ερωτήσεις προς τους αρμόδιους επιστήμονες, για το πόσο θα διαρκέσουν τα μέτρα περιορισμού, ποιες ακριβώς θα είναι οι επιπτώσεις και συνέπειες της περιόδου του κορωνοϊού στη μελλοντική ύφεση της οικονομίας, στην υγεία μας και εν γένει στη ζωή μας… Το κρίσιμο ερώτημα ίσως που τίθεται αυτόν τον καιρό είναι μήπως ο άνθρωπος πρέπει να αναθεωρήσει τα δεδομένα του (data) για τη ζωή, με απώτερο στόχο το ζω και όχι απλώς το επιζώ…

Ο Κυριάκος Κ. Παπαϊωάννου είναι ομότιμος καθηγητής στο Τμήμα Πολιτικών Μηχανικών στο ΑΠΘ