«Το» 21

Ετσι λειτουργεί η εθνική μνήμη: Σύνθετα κοινωνικά φαινόμενα καταλήγουν σε μια απλή εικόνα, σε ένα σύμβολο, σε «μία» ερμηνεία. Τα πάντα συγχωνεύονται, π.χ., «στο» 21.

Πριν και μετά το 1821 έγιναν πολλές εθνικές  επαναστάσεις σε πολλά μέρη του κόσμου: Ισπανία (1820), Νάπολη (1820), Ελλάδα (1821), Κολομβία (1810), Αργεντινή (1816) Χιλή (1810). Το 1830 το Βέλγιο  ανεξαρτητοποιείται από την Ολλανδία. Το 1848 ξεσπούν εθνικές εξεγέρσεις σε πολλές χώρες: Γαλλία, Ιταλία, Γερμανία, Ελβετία, Ισπανία, Δανία, Ρουμανία, Ιρλανδία.

Ομως το 1821 από την πρώτη στιγμή είχε αποκτήσει μια μυθική έννοια: «Η [επαναστατημένη] Ελλάδα έγινε ο μύθος και η έμπνευση των εθνικιστών και των φιλελευθέρων παντού» γράφει ο Hobsbawn στο The Age of Revolution, 1789-1848. Και αυτό επειδή με την τελική ήττα του Ναπολέοντα, στο Συνέδριο της Βιέννης (1815) οι «βασιλικοί» κήρυξαν την παλινόρθωση των αριστοκρατών και πήραν θέση κατά των «εθνικών κινημάτων». Η εξέγερση των Ελλήνων ήταν η ελπίδα των ηττημένων δημοκρατών.

Αυτά συνέβαιναν στην εποχή του Ρομαντισμού. Δεν ήταν συμπτώσεις. Ηταν τα πρώτα σημάδια της εμφάνισης των εθνικών κρατών και του κλονισμού των αυτοκρατοριών. Ο Ρήγας, λίγο παλαιότερος, εκφράζει αυτήν τη μεταβατική εποχή: Μιλά για την ελευθερία αλλά όχι ακόμη για την «ανεξαρτησία» και οραματίζεται ένα κράτος με πολλές εθνοτικές ομάδες.

Βέβαια σήμερα όταν μιλάμε για το «το 21» δεν νοούνται αυτά τα γεγονότα του παρελθόντος! Αλλο είναι το τι συνέβη πριν από 200 χρόνια και άλλο ο ρόλος που παίζουν τα ιστορικά γεγονότα στις μέρες μας. Το 21 ως εθνικό σύμβολο φέρει μια αποστολή και χαράζει μια πορεία ενός λαού. Τα σύμβολα μπορεί να έχουν μια αφετηρία και μια εξήγηση, άλλα έχουν και ένα πρακτικό όφελος: καλλιεργούν την εθνική πίστη η οποία είναι η βάση της κοινωνικής συνοχής.

Στην Ελλάδα οι δύο έννοιες του 21 συνυπάρχουν. Ας τις ονομάσουμε η «ιστορική» και η «εθνική» αφήγηση. Αλλά το ότι οι δύο αφηγήσεις δεν εκλαμβάνονται ως ξέχωρες έννοιες προκαλούν σύγχυση και ιδεολογικές αντιπαραθέσεις. Συνυπάρχουν συγκρουσιακά και λειτουργούν ως ένας πολιτισμικός ανταρτοπόλεμος.  Οταν κάποιος ιστορικός αναφέρεται σε κάποιο «έλλειμμα» του εθνικού ξεσηκωμού, οι θιασώτες της «εθνικής ταυτότητας» αισθάνονται απειλημένοι, και όταν δηλώνουν την αγανάκτησή τους, τότε ο ιστορικός αισθάνεται να μη γίνονται σεβαστές η επιστημονική του εγκυρότητα και η αλήθεια.

Μπορούν αυτοί οι δύο «κόσμοι» να συνυπάρξουν; Ηδη κάπως συνυπάρχουν, αλλά όχι ειρηνικά. Αλλα διδάσκονται στο δημοτικό ως ιστορία και άλλα στο πανεπιστήμιο, στο τμήμα ιστορίας. Αλλα πιστεύουν οι ταγοί της πολιτείας και άλλα δηλώνουν δημοσίως. Αυτή η κατάσταση είναι κάπως σχιζοφρενική, αλλά η αντίφαση αντικατοπτρίζει μια πραγματική κατάσταση: Δεν είναι θέμα σωστού ή λάθους, αλλά ότι οι «ανάγκες» των πολιτών διαφέρουν.

Στην εποχή των εθνικών κρατών, της ανάδειξης των μεσαίων τάξεων, του Ρομαντισμού και του Ορθολογισμού οι αντιφάσεις θα πρέπει να θεωρηθούν αναπόφευκτες. Το ερώτημα είναι αν είναι πράγματι δύσκολο να αναγνωριστούν και οι δύο πλευρές του 21 ως μια πραγματικότητα: Δηλαδή το ότι το 1821 ήταν (απλά) μια ιστορική στιγμή που τη βίωσαν και άλλα έθνη, αλλά και ότι σήμερα θέλουμε να το  αναγάγουμε σε ένα σύμβολο. Εννοώ τη συνειδητοποίηση μιας κατάστασης. Την αναβάθμιση του μύθου σε μια πιο ρεαλιστική ερμηνεία.

Ο Ηρακλής Μήλλας είναι διδάκτωρ Πολιτικής Επιστήμης