Η ζωή μετά την πανδημία

Κι όταν η καθημερινή ζωή πάψει να έχει για φάρο της τον εσπερινό του Σωτήρη Τσιόδρα, κάθε απόγευμα στις 6, όταν ένας βήχας, ένα φτέρνισμα δεν θα σημαίνουν πια συναγερμό, όταν θα πάψουμε να μυρίζουμε ντετόλ και να πλένουμε τα χέρια μας όλη μέρα σαν τη Λαίδη Μάκβεθ, όταν σιγά-σιγά αρχίσουμε να βγαίνουμε έξω, χωρίς ειδική άδεια, όταν αρχίσουμε ξανά να σφίγγουμε χέρια και να φιλάμε μάγουλα, όταν οι καρέκλες και τα τραπέζια των καφέ γεμίσουν τα πεζοδρόμια και οι διαδρομές στην πόλη που τώρα χρειάζονται δέκα λεπτά ξαναγίνουν εφιάλτες της μίας ώρας, όταν τέλος πάντων όλα αυτά θα περάσουν, ποιες από τις νέες μας συνήθειες θα επιζήσουν; Πόσο θα έχει αλλάξει τη ζωή μας η εμπειρία του εγκλεισμού; Πόσο θα αλλάξει τον κόσμο ο κορωνοϊός;

Το ερώτημα γυρνά στη σκέψη όλων μας. Και στον δημόσιο διάλογο – ή έστω σε ό,τι έχει απομείνει από δημόσιο διάλογο στον καιρό της πανδημίας. Είναι φυσικό. Οποιος έχει κρεβατωθεί, έστω και από απλή γρίπη, το ξέρει πως η αρρώστια προσφέρεται για ενδοσκόπηση, για αναστοχασμό. Καμιά φορά και για αποφάσεις γενναίες, για το τσιγάρο που θα κόψεις όταν γίνεις καλά, τα κιλά που θα χάσεις, τα λάθη που δεν θα επαναλάβεις, τις νέες, καλύτερες συνήθειες που θα αποκτήσεις. Τηρουμένων των αναλογιών και μια μεγάλη κρίση σαν αυτή που ζούμε τώρα, που ανατρέπει τα πάντα, αποσπά βίαια τη ζωή μας από τις ράγες της, μας καθηλώνει στο σπίτι και βάζει την οικονομία σε χειμερία νάρκη, είναι λογικό να ευνοεί έναν συλλογικό αναστοχασμό. Κι είναι λογικό, όπως ο άρρωστος στο κρεβάτι του, να επαναλαμβάνουμε πως «μετά από αυτό, τίποτε δεν θα είναι ίδιο». Αλλά ο κρυωμένος, όταν γίνει καλά, συνήθως επιστρέφει στις παλιές του συνήθειες. Οι κοινωνίες το ίδιο;

Οι απαισιόδοξοι έχουν ένα επιχείρημα από την πρόσφατη εμπειρία. Και το 2008, όταν η οικονομική κρίση κλόνιζε όχι μόνον τράπεζες, επιχειρήσεις και χώρες, αλλά και την πεποίθηση ότι η αυτορρυθμιζόμενη αγορά είναι σοφότερη από την πιο σοφή κρατική παρέμβαση και ρύθμιση, και τότε πολλοί προφήτευαν μια βαθιά δομική αλλαγή. Στην πιο ριζοσπαστική εκδοχή, τον «θάνατο του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού», που με δέκα χρόνια καθυστέρηση ανήγγειλε ο Αλέξης Τσίπρας. Αλλά, δυστυχώς, οι προσδοκίες διαψεύστηκαν.

Οι αισιόδοξοι επιμένουν πως αυτή τη φορά είναι διαφορετικά. Και πως μια κρίση σαν αυτή — πολύ διαφορετική, πολύ πιο δραματική και βαθιά από ό,τι η προηγούμενη – είναι αδύνατον να μην αφήσει τα σημάδια της, να μην επιβάλει αλλαγές συστημικού τύπου. ΟΌπως ο Μαύρος Θάνατος στην Ευρώπη των ύστερων μεσαιωνικών χρόνων, λένε, επιτάχυνε το τέλος της φεουδαρχίας. Ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος έφερε τη γυναικεία εργασία σε μαζική κλίμακα. Η ισπανική γρίπη του 1918, που σκότωσε περισσότερους από όσους είχε θερίσει ο πόλεμος, άνοιξε τον δρόμο για τα δημόσια συστήματα υγείας και την κοινωνική ασφάλιση. Η κρίση του ’29 και ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος έφεραν το σύγχρονο κοινωνικό κράτος. Γιατί όχι και αυτή τη φορά – ιδίως αν η πανδημία φέρει τους υπαρξιακούς και κοινωνικούς κλονισμούς που υποψιαζόμαστε και οι οικονομικές της συνέπειες αποδειχθούν τόσο δραματικές, όσο προβλέπεται;

Προτείνω να στοιχηθούμε με τους «αισιόδοξους». Κάτι θα αλλάξει μετά από όλα αυτά. Αλλά τι ακριβώς;

Τι θα αλλάξει, για παράδειγμα, στη συλλογική μας συμπεριφορά; Θα ξεφοβηθούμε γρήγορα ή θα κρατήσουμε κάτι από την αίσθηση της επισφάλειας, του κινδύνου; Πόσο θα μας πάρει μέχρι να ξαναμπούμε άφοβα σ’ ένα γεμάτο βαγόνι του μετρό ή σε ένα πολύβουο μπαρ; Κι όταν ο φόβος του ιού και του μοναχικού θανάτου στην εντατική υποχωρήσει και δώσει τη θέση του στην αγωνία για την επιβίωση στο μετά την κρίση οικονομικό περιβάλλον, στη νέα Μεγάλη Υφεση, πώς θα φερθούμε; Θα δείξουμε την ίδια σύνεση, αίσθηση μέτρου, πειθαρχίας, εμπιστοσύνης στις αρχές και τους ειδικούς και αλληλεγγύης όπως τώρα; Ή θα τα σαρώσει όλα μια νέα μισαλλοδοξία, όπως στις παλιές καλές αντι-μνημονιακές ημέρες;

Τι θα αλλάξει στη διεθνή ζωή; Θα δικαιωθεί η τραμπική προφητεία για αναδίπλωση εντός των εθνικών συνόρων, που θα τα προστατεύουν ισχυρά τείχη – λες και ένας ιός ταξιδεύει με διαβατήριο; Ή θα βγουν ενισχυμένοι οι διεθνείς θεσμοί, η διεθνής συνεργασία, τόσο στην αντιμετώπιση των υγειονομικών απειλών, με ελεύθερη ανταλλαγή ιατρικών δεδομένων, η συνεργασία στην κλινική και φαρμακευτική έρευνα; Και απέναντι στους επερχόμενους οικονομικούς κινδύνους, θα δούμε τη δικαίωση του «ο καθένας μόνος του» ή, ειδικά στην Ευρώπη, θα γίνει το επόμενο βήμα προς μια λειτουργική, αλληλέγγυα Ενωση;

Κι αν «σε μια πανδημία όλοι είναι σοσιαλιστές», όλοι προσβλέπουν σε ένα ισχυρό δημόσιο σύστημα υγείας, με γενναιόδωρες δημόσιες δαπάνες για την ενίσχυσή του και άνοιγμα του δημόσιου ταμείου για τη στήριξη των οικονομιών που δοκιμάζονται, ποια σχολή σκέψης θα ηγεμονεύσει μετά; Εκείνη που περιμένει ένα ισχυρό κράτος παντεπόπτη, συσπειρωμένο γύρω από ισχυρούς ηγέτες, που θα παρεμβαίνει στην ιδιωτικότητα, θα μας παρακολουθεί και θα μας περιορίζει, για να μας προστατεύει; Ή εκείνη που προσβλέπει σε μια αναβίωση του ισχυρού κοινωνικού κράτους, ως προϋπόθεση δημοκρατίας;

Ας παραμείνομε αισιόδοξοι. Αν και δεν έχουμε πολλά να θρέψουμε την αισιοδοξία μας. Ας κρατήσουμε, για παράδειγμα, εκείνες τις λίγες φράσεις από το διάγγελμα του Μακρόν της 12^ης Μαρτίου, πως το δίδαγμα από αυτό που ζούμε είναι ότι η δωρεάν υγεία για όλους, το κοινωνικό κράτος δεν είναι κόστη και δαπάνες, αλλά αγαθά πολύτιμα, αναγκαία όπλα όταν η μοίρα χτυπά. Πως το μάθημα της πανδημίας είναι ότι μερικά δημόσια αγαθά και υπηρεσίες πρέπει να μένουν έξω από τους νόμους της αγοράς.