Ηλιο και γεωοικονομία

Ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή και ιδιαίτερα η κρίση στον Περσικό Κόλπο έχουν προκαλέσει σοβαρές αναταράξεις στις παγκόσμιες αγορές ενέργειας και πρώτων υλών, επηρεάζοντας όχι μόνο το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο αλλά και κρίσιμα βιομηχανικά στοιχεία όπως το ήλιο. Aκόμη και σε περίπτωση εκεχειρίας, οι οικονομικές συνέπειες θα παραμείνουν για μεγάλο χρονικό διάστημα, εξαιτίας της καταστροφής υποδομών, της αβεβαιότητας στις θαλάσσιες μεταφορές και της αύξησης του γεωπολιτικού κινδύνου. Το ήλιο αποτελεί στρατηγικό υλικό για τη βιομηχανία ημιαγωγών, την ψύξη υπεραγώγιμων συστημάτων και την κατασκευή μικροτσίπ, γεγονός που καθιστά τη διαθεσιμότητά του κρίσιμη για την τεχνολογική και βιομηχανική παραγωγή. Η έλλειψη ηλίου και άλλων πρώτων υλών επηρεάζει ιδιαίτερα τη βιομηχανία ημιαγωγών πολλών χωρών της Ασίας μεταξύ των οποίων η Ταϊβάν και η Νότια Κορέα που εξαρτώνται από εισαγωγές από τη Μέση Ανατολή. Η διαταραχή της εφοδιαστικής αλυσίδας απειλεί όχι μόνο τις μεγάλες εταιρείες τεχνολογίας αλλά κυρίως μικρότερες και νεοφυείς επιχειρήσεις, οι οποίες διαθέτουν περιορισμένα αποθέματα πρώτων υλών.

Η καταστροφή ενεργειακών εγκαταστάσεων στο Κατάρ είχε άμεσες επιπτώσεις και στην παραγωγή ηλίου, καθώς η χώρα παράγει περίπου το ένα τρίτο της παγκόσμιας προσφοράς του ηλίου. Το 2025 το Κατάρ, σύμφωνα με την Αμερικανική Γεωλογική Υπηρεσία, παρήγαγε περίπου 63 εκατομμύρια κυβικά μέτρα ηλίου, που αποτελούν το ένα τρίτο των περίπου 190 εκατομμυρίων κυβικών μέτρων που παράγονται παγκοσμίως. Αντίστοιχα, το Ιράν είχε προγραμματισει ήδη από πέρυσι την είσοδο του στην παγκόσμια αγορά παραγωγής ηλίου μέσω πιλοτικού έργου εξόρυξης και καθαρισμού από φυσικό αέριο με σκοπό να καλύπτει εγχώριες ανάγκες και αργότερα την πρόθεσή του σε εξαγωγές. Ωστόσο, το πλάνο ανάπτυξης είχε καθυστερήσει λόγω των διεθνών κυρώσεων που είχαν επιβληθεί στη χώρα. Γεγονός που επέβαλε τελικά την πλήρη εγχώρια κατασκευή και τεχνολογική ανάπτυξη του συγκεκριμένου έργου. Ενώ άλλες χώρες του Κόλπου δεν είναι κύριοι παραγωγοί ηλίου, ωστόσο παραμένουν οι ίδιες να είναι κρίσιμα εμπλεκόμενα μέρη (stakeholders) για την παγκόσμια αλυσίδα εφοδιασμού, επειδή οι εξαγωγές από το Κατάρ εξαρτώνται από τις ναυτιλιακές οδούς και τα σημεία συμφόρησης στα παράκτια ύδατά τους, ειδικά στο Στενό του Ορμούζ.

Το ήλιο, λόγω χαμηλής πυκνότητας, αποθηκεύεται και μεταφέρεται σε υγρή μορφή μέσα σε κρυογονικά δοχεία για εξοικονόμηση χώρου και κόστους και πρέπει να διακινείται γρήγορα, καθώς εξατμίζεται σταδιακά.

Οι συνέπειες στην παγκόσμια οικονομία είναι πολυεπίπεδες. Η αύξηση των τιμών ενέργειας και πρώτων υλών ενισχύει τον πληθωρισμό και επιβραδύνει την οικονομική ανάπτυξη, ενώ οι κεντρικές τράπεζες αναγκάζονται να διατηρούν υψηλότερα επιτόκια. Επιπλέον, η αβεβαιότητα ωθεί επιχειρήσεις και κυβερνήσεις να επανεξετάσουν τις εφοδιαστικές τους αλυσίδες και να επενδύσουν σε εναλλακτικές πηγές ενέργειας και πρώτων υλών. Η παρούσα κρίση αναδεικνύει για άλλη μια φορά το πόσο ευάλωτη παραμένει η παγκόσμια οικονομία απέναντι σε πολεμικές συγκρούσεις και γεωπολιτικές εντάσεις και πόσο αναγκαία καθίσταται η διαφοροποίηση των πηγών στρατηγικών υλικών, μεταξύ των οποίων και το ήλιο, με απώτερο σκοπό τη διατήρηση της οικονομικής και τεχνολογικής σταθερότητας στις παγκόσμιες αγορές.

Ο δρ. Φλώρος Φλούρος είναι επίκουρος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Νεάπολης Πάφου, επικεφαλής του προγράμματος «Πολιτική Οικονομία της Ευρωπαϊκής Ασφάλειας» του Ινστιτούτου Διεθνών Οικονομικών Σχέσεων